Happy End, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, Gutek Film, 2018

Happy End na zeszłorocznym festiwalu w Cannes wyczekiwany był jak manna z nieba. Michael Haneke, słusznie stawiany obok Ingmara Bergmana w kanonie największych twórców kina, miał przemówić na temat palącego problemu emigracji wojennej, zgarniając przy okazji trzecią Złota Palmę. Jednak świeżo po premierze pojawiły się głosy rozczarowania, z wolna formujące się w posępną konkluzję: mistrz zrobił „ledwie” dobry film, a oczekiwaną egzegezę trwającej obecnie wędrówki ludów zastąpiła artystyczna niemoc. Zabrakło nawet przyzwoitej kontrowersji, choćby takiej, jaką na polu literatury wywołał Michel Houellebecq zbliżoną tematycznie Uległością.

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Uporządkujmy fakty. Haneke już na konferencji prasowej rzeczonego festiwalu przyznał, że Happy End nie jest stricte powiązany z sytuacją milionów mieszkańców krajów Trzeciego Świata, docierających na nabrzeża Starego Kontynentu. Austriacki reżyser wybrał konsekwencję i po raz kolejny w karierze wystawił europejczykom pokaźny rachunek sumienia. „Pokazuję tylko, jak żyjemy i pod jak wieloma względami jesteśmy autystyczni, (…) jak ślepi na prawdziwe życie, egocentryczni i mało otwarci na świat. Taki był zamysł Happy Endu”. Czy więc najnowsze dzieło twórcy Białej wstążki faktycznie jest intelektualnie wsobne?

Jesteśmy w Calais, nadmorskiej francuskiej miejscowości, znanej ostatnio głównie z utworzonego przez tamtejszy rząd, obozu dla uchodźców. Niedaleko obozu, w domu wielkim niczym zamek, mieszka wielopokoleniowa rodzina Laurentów o (niewątpliwie) burżuazyjnych korzeniach.

Kronikę ich zapowiadanego ironicznym tytułem upadku Haneke prowadzi powoli, tworząc metodyczne studium charakterów. Zaczyna od góry, od nestora rodu, Georges’a (Jean-Louis Trintignant), który marzy jedynie o eutanazji. Po odmowie ze strony syna-lekarza, siada za kółko i rusza na spotkanie najbliższemu drzewu. Gdy i ten plan zawodzi, propozycję nie do odrzucenia składa prywatnemu fryzjerowi. Niestety, poczciwy fryzjer szybko wypisuje się z rozmowy, a Georgesowi pozostaje tylko czekać na leniwą, naturalną śmierć. Anne (Isabelle Huppert), najstarsza latorośl głowy rodziny, o sprawach ostatecznych póki co nie myśli. Zawodowo: spełniona businesswoman, prywatnie: piękna, niezależna i dojrzała kobieta z dobrze sytuowanym narzeczonym (Toby Jones). Za  fasadą – miła dla każdego, otwarta na nikogo, prawdziwa mistrzyni protekcjonalizmu. Szczególnie w stosunku do neurotycznego syna Pierre’a (Franz Rogowski), powolutku zjadanego przez stany maniakalno-depresyjne, niezdolnego do przejęcia po matce lukratywnego interesu. Kolejną poziomą gałęzią drzewa genealogicznego Laurentów jest półwiekowy lekkoduch Thomas (Mathieu Kassovitz), dla kontrastu poważany chirurg, ze wzrokiem sięgającym nie dalej niż do krawędzi własnego nosa. Walcząca o jego uwagę córka z pierwszego małżeństwa Eve (Fantine Harduin) najpierw podsuwa pogrążonej w depresji matce nadwyżkę leków, a później sama usiłuje popełnić samobójstwo.

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Tak jaskrawo odmalowane postacie często są oznaką scenopisarskiej łatwizny i przymiotem publicystycznej deklaratywności. Lecz gdy przyjrzymy się esencji Happy Endu okaże się, że Haneke mówi tyle samo gorzkiej prawdy o Europejczykach, co Andriej Zwiagincew w Niemiłości o Rosjanach. Obydwaj reżyserzy środek ciężkości swoich filmów przenieśli na dzieci, które owa niemiłość dotyka najbardziej. Alyosha z filmu Zwiagincewa słucha zza ściany nieustannych kłótni rodziców i emocjonalnie czyta jak bardzo dla każdego z nich jest zbędny. Gdy wychodzi z pokoju, jedyne czego doświadcza to bezbrzeżna oschłość. Eve natomiast dorasta w wyssanej z jakichkolwiek szczerych uczuć próżni – ojciec dba o nią jakby dostał pod opiekę małą papużkę – czasem zerka czy ogólnie wszystko ok, by zaraz szybko wrócić do swoich spraw. Ma przecież nową żonę, nowe dziecko i namiętną kochankę. Zagoniony w kozi róg zręcznie markuje rodzicielskie odruchy, ale Eve instynktownie rozpoznaje ten fałsz. Alyosha z Niemiłości symbolicznie zniknął ze świata przedstawionego. Spakował do małego plecaka wszystko, co miał, zbiegł po klatce schodowej i rozpłynął się w powietrzu. Eve z Happy Endu zostaje do końca. W kluczowej dla jej relacji z ojcem scenie mówi wprost: „Tato, przestań grać. Wiem że nie kochasz ani mnie, ani matki, ani nawet swojej kochanki. Nie przeszkadza mi to. Ja po prostu nie chcę iść do domu dziecka, kiedy odejdziesz”.

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

W swoich filmach Haneke ze Zwiagincewem stosują prostą, ale efektywną technikę lustra. Odbijają w nim kryzysy społeczne i polityczne, obrazy postępującej anomii i kresu instytucji zwanej rodziną. Stronią przy tym od moralitetu czy podawanych na surowo planów naprawczych. Nie należą do artystów-filantropów pokroju Akiego Kaurismäkiego – jeśli maja wybierać wolą zawstydzić niż poklepać po plecach; najlepiej w długich, statycznych ujęciach o temperaturze szpitalnej chłodni. A jednak ten ich surowy, rejestracyjny styl dociera głębiej, wchodzi pod skórę i tam pozostaje. Nie pozwala zwyczajnie otrząsnąć się po seansie i wrócić do przyziemnych spraw. Rzeczywistość widziana na ekranie to również rzeczywistość widziana poza nim. Widz nie ma gdzie uciekać, jest mu (celowo) nieprzyjemnie. Ktoś tej strategii wytknie defetyzm, kto inny konsekwencję. Samemu Hanekemu trudno imputować kabotyńskie czarnowidztwo – wystarczy rzut oka na jego filmografię, by dostrzec jak kawałek po kawałku opowiada o erozji (głównie Zachodniej) Europy. Lecz bynajmniej nie z pozycji wyższościowej, a behawioralnej, czy może nawet szerzej: antropologicznej.

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Debiutancki[1] Siódmy kontynent był enigmatycznym portretem rodziny nad przepaścią, podszytym egzystencjalnym zwątpieniem. Benny’s Video, a później słynne Funny Games[2] dokumentowały narastającą fascynację przemocą i voyeuryzmem, znosiły niewinność „oka kamery”, odwracając jej etycznie wątpliwe spojrzenie w kierunku widzów. Ukryte wydobywało ze zbiorowej francuskiej podświadomości algierski kompleks, przy czym dotykało zagadnienia postkolonializmu w ogóle. Podobnie Biała wstążka – wyprowadzony z zapowiedzi niemieckiego totalitaryzmu traktat o naturze ludzkiego zła. Z kolei wchodzący właśnie do kin Happy End na przykładzie rodziny Laurentów pokazuje jak skrajny indywidualizm zatomizował społeczeństwo. Trafnie diagnozuje również rozczarowanie nowoczesnym liberalizmem, który nie wytworzył satysfakcjonującej alternatywy dla wypchniętego poza nawias chrześcijańskiego systemu wartości.

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

„Happy End”, reż. Michael Haneke, Austria, Francja, Niemcy, 2018, Gutek Film (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

W tym kontekście kryzys uchodźczy najlepiej opisuje finałowa scena Happy Endu. Oto na wystawnym bankiecie białej klasy wyższej, między starterem a daniem głównym, (nie)spodziewany gość przyprowadza grupę zebranych na ulicy przybyszów z Afryki. Pokrótce przedstawia ich tragiczne losy, które w aseptycznej scenografii nadmorskiej restauracji, brzmią jak wyrwane z księżyca. Niezręczną ciszę wypełnioną konfuzją przełamuje Anne, rzucając serią okrągłych zdań i zaproszeniem do wspólnego stołu. Koniec końców to przecież kolejni obcy ludzie, których trzeba obsłużyć znanym zestawem naduprzejmych gestów i czynności pozbawionych znaczenia.

Jeśli więc zgromadzona w Cannes śmietanka środowiska filmowego liczyła, że Michael Haneke znów złapie rzeczywistość za ogon, to w gruncie rzeczy się nie myliła. Choć przyznać trzeba, że Austriak spełnił te oczekiwania w nader przewrotny sposób. Jak na mistrza przystało.

  1. W kinowym pełnym metrażu.
  2. I jego odtworzony klatka po klatce, amerykański remake.

SEBASTIAN PYTEL – krytyk filmowy, wyróżniony w XX Konkursie im. Krzysztofa Mętraka. Publikuje w prasie i internecie. Współautor książek David Cronenberg w oczach krytyków filmowych (2016) i David Lynch. Polskie spojrzenia (2017). Fanatyk Bloodborne'a, Davida Lyncha i Cormaca McCarthy'ego.

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania 2018

Od 21 do 25 listopada 2018 toku

Agnieszka Aysen Kaim, Grupa Studnia O (źródło: materiały prasowe organizatora)

28. Ogólnopolski Przegląd Malarstwa Młodych PROMOCJE

Od 26 października do 2 grudnia 2018 roku

Pielak Karolina, bez tytułu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zrób to sama

Od 16 listopada do 2 grudnia 2018 roku

Guerilla Girls, It’s even worse in Europe, 1986, plakat, © Guerrilla Girls, dzięki uprzejmości guerrillagirls.com (źródło: materiały prasowe organizatora)

Julia Curyło. Moje kosmogonie

Od 14 listopada do 12 grudnia 2018 roku

Curyło Julia, „Narodziny”, 2016, fot. Adam Gut (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wyjście z centrum

Od 16 listopada 2018 roku do 10 stycznia 2019 roku

Alicja Łukasiak, „Pożeracz gatunków”, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Nierzeczywiste. przedmioty wyobrażone

Od 9 listopada 2018 roku do kwietnia 2019 roku

Damian Dudek (źródło: materiały prasowe organizatora)

Malarstwo wciąż żywe

Od 11 listopada 2018 roku do 13 stycznia 2019 roku

Rene Magritte, „Kochankowie”, 1928, CSW Znaki Czasu w Toruniu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Plakaty patriotyczne z daru prof. Mariana Morelowskiego

Od 10 listopada do 30 grudnia 2018 roku

Plakat werbunkowy autorstwa Zygmunta Kamińskiego, 1920 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dzieci Światła 10. Wystawa Kuratorska Bielskiej Jesieni

Od 9 listopada do 30 grudnia 2018 roku

„Dzieci Światła”, 10. Wystawa Kuratorska Bielskiej Jesieni 2018, Galeria Bielska BWA (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Pocztówki z cmentarza

Od 10 listopada 2018 roku do 5 stycznia 2019 roku

Małgorzata Żerwe, „Pocztówki z cmentarza”, USA, Nowy Orlean, fot. Małgorzata Żerwe, Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR