Claudio Magris, Dunaj, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018.

Dunaj, pierwsza książka znanego włoskiego pisarza Claudio Magrisa, ponownie trafiła do księgarń. Obszerny, bo ponad pięćsetstronnicowy esej, po czternastu latach od ostatniego polskiego wydania, wznowiło Wydawnictwo Literackie.

Claudio Magris, „Dunaj”, Wydawnictwo Literackie (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Claudio Magris, „Dunaj”, Wydawnictwo Literackie (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Narratorem Dunaju jest podróżnik-erudyta, który snuje swoją opowieść nie tylko o pięknych naddunajskich krajobrazach, ale przede wszystkim o skomplikowanej historii i bogactwie kulturowego dziedzictwa położonych nad Dunajem regionów. Wraz z wybranymi miastami tworzą one punkt wyjścia dla ciągu skojarzeń, z którego składa się narracja książki. Günzburg w Niemczech okazuje się więc miejscowością rodzinną Josefa Mengele, lekarza z Oświęcimia i zbrodniarza wojennego. Jego postać staje się dla narratora pretekstem do snucia rozważań o nazizmie jako jednym z etapów rozwoju kultury europejskiej: „nazizm stanowił apogeum, nie przekroczony nigdy szczyt hańby, najściślejszy związek, jaki kiedykolwiek istniał między społecznym ładem a bestialstwem”. Historiozoficzne refleksje nad nazizmem prowadzą zaś do czysto już filozoficznych dywagacji nad naturą zła.

Ciąg asocjacji zdaje się nie mieć końca. Czasem – jak w przypadku Ratyzbony – prowadzą one narratora (a z nim i czytelnika) w zupełnie nieoczekiwanych kierunkach: opowieść rozpoczynająca się od wciąż żywej tradycji „osła z Niedzieli Palmowej” kończy się tu refleksjami na temat oślej natury i jego roli kulturowej. Kolejne skojarzenia porządkuje tytułowy Dunaj i jego geografia – z Niemiec udajemy się do Austrii, stamtąd do Czechosłowacji i dalej – na Węgry, do Jugosławii, Bułgarii i Rumunii. Punkty węzłowe tej opowieści stanowią naddunajskie miasta, zwłaszcza Wiedeń, któremu poświęcona jest niemal w całości część Café Central, oraz Budapeszt. Każde z nich okazuje się palimpsestem – pod, zwykle ledwie naszkicowaną, warstwą współczesności, kryją się historie z mniej lub bardziej odległej przeszłości, ujęte w krótkich, zwykle dwu- lub trzystonnicowych szkicach. W Wiedniu spotykają się Trocki i Wittgenstein, baronówna Maria Vetsera i Franciszek Ferdynand.

Każdą z naddunajskich kultur poznajemy przez pryzmat losów pojedynczych ludzi – często kluczowych, znanych z podręczników historii postaci. Towarzyszą nam także twórcy i dzieła, które wywarły największy wpływ na kształt danej kultury. W części niemieckiej wielokrotnie pojawiają się nawiązania do Pieśni o Nibelungach, w austriackiej króluje Franz Grillparzer – klasyk dziewiętnastowiecznego austriackiego teatru. Zgodnie z konstrukcyjną zasadą Dunaju, te mikrohistorie prowadzą do kwestii natury ogólnej – decyzja twórcza Franza Kafki staje się metaforą losu środkowoeuropejskiego pisarza, który – by zapewnić sobie miejsce w kulturze światowej – musi oderwać się od literatury jednego z „narodów bez historii”. Zajęte obroną przed obcymi wpływami i skupione na walce o przetrwanie, narody te nie pozwalają bowiem wielkim twórcom w pełni rozwinąć talentu – pozostaje im zatem jedynie tworzyć w jednym z głównych języków europejskich.

Bohaterami eseju Magrisa, poza Dunajem naturalnie, są więc zwykle postacie historyczne. Ale są to także pojęcia, koncepcje i idee: narrator ze szczegółami opisuje spór o źródła Dunaju i obszernie relacjonuje sposoby rozumienia terminu „Górny Dunaj”. Najbardziej zaś interesuje go długie trwanie formacji kulturowych: mitu habsburskiego, przeciwstawiającego Dunaj Renowi czy cywilizacji austriackiej. Bratysławę nazywa stolicą „Europy Środkowej, będącej nawarstwieniem wciąż obecnych wieków, nierozwiązanych konfliktów i rozdarć, niezabliźnionych ran, niepogodzonych sprzeczności”.

Claudio Magris, „Dunaj”, Wydawnictwo Literackie, fot. Paolo Magris (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Claudio Magris, „Dunaj”, Wydawnictwo Literackie, fot. Paolo Magris (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Historia jest w Dunaju wszechobecna; jedynie z rzadka wyłania się zza niej jakiś strzęp teraźniejszości. W Linzu najważniejsze są marzenia Hitlera o przekształceniu miasta w naddunajską metropolię i te Zulejka Goethego, o samym mieście zaś dowiadujemy się jedynie tyle, że „jest przemysłową stolicą Austrii, ma znaczny procent chorób nerwowych wśród młodzieży i (…) mieszkańców szczególnie nieufnych wobec aparatu sprawiedliwości swego kraju”, a „pobożność jego ludności, która zaskakiwała w XVIII wieku angielskich podróżników, jest nadal żarliwa…”. Swoich współczesnych narrator z rzadka tylko dopuszcza do głosu – wyjątkiem jest babka Anka, wiekowa mieszkanka miasta Bela Crkva w Wojwodinie. Dla serbskiej osiemdziesięciolatki narrator jest niezwykle łaskawy – nie tylko, jak na kogoś, kto nie ma żadnego wpływu na bieg historii, poświęca jej zadziwiająco dużo uwagi, ale cytuje nawet raz po raz jej wypowiedzi, np. na temat Ronalda Reagana, „złego aktora, który gdy mówi w TV, wydaje się wsłuchany z przejęciem w swoich żydowskich doradców”. Babka ma w tej opowieści status, chętnie dzielącego się swą wiedzą, świadka najnowszych dziejów Belej Crkvi.

Zwykle jednak narrator dyskretnie ignoruje współczesnych sobie ludzi i realia. Nawet żelazną kurtynę przekracza zupełnie płynnie, niemal niezauważalnie – o tym, że znajduje się już w kraju socjalistycznym czytelnik dowiaduje się dopiero, gdy mowa jest o… piwie, którego zabrakło w jednym ze słowackich lokali. Brak ten interpretowany jest jako efekt wadliwej dystrybucji, typowej dla gospodarek centralnie planowanych (lub jako spisek Słowaków). Narrator, przybysz z Europy Zachodniej, ma świadomość istnienia wielu stereotypów na temat krajów komunistycznych, czemu nie raz daje wyraz, sam jednak ich nie powielając: „Pobyt w jakiejś budapesztańskiej cukierni czy księgarni zadaje kłam każdemu, kto myśli, że na wschód od Austrii zaczyna się nieokreślone azjatyckie łono”. Narracja prowadzona jest w sposób, za sprawą którego czterdziestoletnia izolacja wydaje się zaledwie chwilą wobec wielowiekowej, wspólnej historii.

Claudio Magris, „Dunaj”, Wydawnictwo Literackie (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Claudio Magris, „Dunaj”, Wydawnictwo Literackie (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Ta predylekcja do przeszłości, przy jednoczesnym ignorowaniu współczesnych kontekstów opisywanych rejonów, może sprawić, że część czytelników będzie Dunajem rozczarowana. Jest to w istocie książka w jakimś sensie niedzisiejsza, niepodobna do tych, których popularność zależy od tego, jak długo mediom uda się utrzymać zainteresowanie danym tematem. Z drugiej strony, właśnie ta cecha decyduje o tym, że warto ją mieć na półce. Kwestie, które się w niej pojawiają, jak choćby kulturowa tożsamość narodów Europy Środkowej, wciąż na nowo domagają się refleksji, a różnorodność tematyki stanie się gwarancją przyjemności przy każdej kolejnej lekturze.

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Włochy w Gdańsku

Od 23 września do 31 grudnia 2018 roku

Gennaro Greco, „Capriccio architektoniczne”, Muzeum Narodowe w Gdańsku, fot.© Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

Symbole niepodległej

Od 29 września 2018 roku do 31 grudnia 2019 roku

„Symbole Niepodległej”, Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatorów)

WarsawByArt

Od 21 do 23 września 2018 roku

Aleksandra Łatecka, „Konstrukcja XII”, 2018, akryl na płycie, 100 x 140 cm (źródło: materiały prasowe organizatora)

11. Międzynarodowy Festiwal Perła Baroku

Od 23 września do 2 października 2018 roku

 Międzynarodowy Festiwal Perła Baroku – Koncerty Mistrzów (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kajnikaj. Kaja Rata

Od 21 września do 26 listopada 2018 roku

Kaja Rata, „Kajnikaj”, Muzeum Współczesne we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

X Festiwal Sztuki w Przestrzeni Publicznej Otwarte Miasto

Od 7 września do 5 października 2018 roku

Krzysztof Sołowiej, „Watchmen dla Lublina” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zuzanna Janin. Dom przekształcony w bryły geometryczne

Od 21 września do 9 listopada 2018 roku

Zuzanna Janin, „Dom przekształcony w bryły geometryczne” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Stanisław Dróżdż. Pojęciokształty

Od 14 września do 31 października 2018 roku

Stanisław Dróżdż, „Zapominanie”, 1967 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Anti-Static

Od 16 września do 7 października 2018 roku

Jakub Jasiukiewicz, "Desant" (źródło: materiały prasowe organizatora)

Rysunek / Nitka / Pociecha / Warchoł / Wiatr

Od 16 września do 21 października 2018 roku

Zdzisław Nitka (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR