Dorota Nieznalska, Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”), 19.10.2018–19.01.2019, Muzeum Miasta Gdyni

Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung w Muzeum Miasta Gdyni to kolejna wystawa, którą Dorota Nieznalska wraca do zapomnianych bądź nieznanych wydarzeń sprzed kilkudziesięciu lat. Eksplorowanie szerokiego zagadnienia niewygodnej historii nie od dziś leży w kręgu jej artystycznych zainteresowań, by wymienić zrealizowany w ramach pracy doktorskiej projekt Suur-Suomi/Wielka-Finlandia, dotyczący przemocy w kontekście fińskiej wojny domowej, czy wystawę Przeszłość, która nie chce przeminąć zorganizowaną w 2015 roku w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie.

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Gdyńska ekspozycja rozwija tematykę podjętą w Kolekcji Institut für Deutsche Ostarbeit, wystawie zrealizowanej w ubiegłym roku w Gdańskiej Galerii Fotografii, oddziale Muzeum Narodowego w Gdańsku. Za pomocą zdjęć, filmów i kilku bardzo sugestywnych instalacji Nieznalska przedstawiła działalność Sekcji Rasowej i Ludoznawczej IDO – Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Instytucja założona w 1940 roku przez Hansa Franka z siedzibą w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim, miała działaniom wojennym nadać wymiaru naukowego, w rzeczywistości jednak pseudonaukowe badania służyły pozyskiwaniu siły roboczej i dóbr kultury nadających się do wykorzystania na rzecz III Rzeszy. Zatrudnieni w IDO badacze przeprowadzali ankiety, dokonywali pomiarów antropometrycznych i fotografowali m.in. Łemków, Bojków, Hucułów, Żydów oraz górali podhalańskich. Najbardziej dramatycznym aspektem związanym z pracą IDO były badania dzieci, wśród których poszukiwano „czystych rasowo” domniemanych potomków ludów skandynawsko-germańskich. Odłączano je od rodzin i umieszczano w Lebensbornach – sierocińcach, gdzie miały wzrastać jako jednostki wyznające narodowy socjalizm. Nieznalska poświęciła temu zagadnieniu sporą część wystawy w Muzeum Narodowym.

Najnowsza ekspozycja prowadzi widza w nieco innym kierunku, bowiem artystka pracę IDO powiązała z działaniami w ramach Akcji „Wisła”, której uczestnikami byli również jej dziadkowie. Bezpośrednią inspiracją stały się cerkwie napotkane podczas wędrówki po opustoszałych wioskach południowo-wschodniej Polski, zamieszkiwanych dawniej przez Łemków, Bojków i inne grupy etniczne przymusowo wysiedlone ze swoich terenów.

Nieznalska stawia więc w podziemiach Muzeum Miasta Gdyni czterometrowej wysokości metalową konstrukcję o formie ikonostasu, przez którą należy przejść (służą do tego diakońskie wrota), aby dostać się na wystawę. Zamiast wizerunków świętych umieszcza na niej zdjęcia osób poddanych badaniom SRV – grup dzieci i dorosłych, czasem pozujących w tradycyjnych, odświętnych strojach. W ten sposób dokonuje ich wywyższenia – podniesienia przeciętnych, często anonimowych postaci do rangi istot boskich. Składa im w ten sposób hołd.

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Drugi element wystawy, czyli poziomy panel podwieszony na wysokości wzroku na jednej ze ścian sali, składa się z jedenastu części, każdej podzielonej dodatkowo na dziewięć małych pól. Artystka za pomocą dawnej techniki ambrotypii odtworzyła wizerunki z ankiet przeprowadzanych przez pracowników IDO – formularze udostępnione Nieznalskiej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ i Archiwum UJ za każdym razem zawierały specyficzne ujęcia twarzy i dłoni, które niemieckim badaczom miały pomóc określić pochodzenie rasowe danego człowieka. Te powtarzające się kadry przywołują na myśl portrety przestępców, co jest szczególnie szokujące, gdy weźmie się pod uwagę kontekst ich wykonania.

Dopełnieniem tej niewielkiej, ale bardzo oddziałującej na wyobraźnię wystawy, jest film Institut für Deutsche Ostarbeit, który pełni rolę merytorycznego wprowadzenia w tematykę przedstawionych instalacji. Wideo opowiada o historii powstania, działalności i celach Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Szczególną uwagę przykuwa użyty w nim dźwięk – niepokojący i smutny – rozbrzmiewający na całej ekspozycji, który w połączeniu z półmrokiem panującym w sali i – patrząc szerzej – ulokowaniem tej wystawy w podziemiach muzeum, wydaje się przemyślanym zabiegiem, zmierzającym w stronę muzealnej teatralizacji.

Grupa dzieci, Haczów, pow. Krosno, GG, fot. Hans Graul (1240), 1940–1944 r., Sektion Landeskunde IDO (źródło: materiały prasowe organizatora, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Grupa dzieci, Haczów, pow. Krosno, GG, fot. Hans Graul (1240), 1940–1944 r., Sektion Landeskunde IDO (źródło: materiały prasowe organizatora, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Przestrzeń udostępniona Nieznalskiej przez gdyńskie muzeum z jednej strony wiele ułatwia, bo pozwala zaprezentować czterometrowy ikonostas, który w wielu innych miejscach zwyczajnie by się nie zmieścił, z drugiej strony niesie też wiele ograniczeń – niestandardowy kształt sali ekspozycyjnej uniemożliwił ukazanie tej pracy według pierwotnego zamiaru, czyli z panelem ze zdjęciami umieszczonym za ikonostasem. Zgodnie z religią prawosławną jest to strefa sacrum, przeznaczona tylko dla kapłanów, więc zakomponowanie w ten sposób przestrzeni byłoby kontynuacją zamysłu wyniesienia fotografowanych osób na piedestały.

Nieznalska po raz kolejny przypomina, że przemoc w każdym wydaniu i o każdym czasie niesie za sobą cierpienie. Piętnuje oprawców, oddaje cześć ofiarom, symbolicznie wpisując ich w poczet świętych; sacrum konfrontuje z profanum. Rozprawia się z niewygodną historią w sposób, który nie pozwala wątpić, co jest dobre a co jest złe.

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Veronica Taussig. Red Black and Yellow

Od 14 grudnia 2018 roku do 3 lutego 2019 roku

Veronica Taussig, fot. Urszula Tarasiewicz (źródło: materiały prasowe organizatora)

Janusz Mielczarek – W poszukiwaniu różnych stanów piękna

Od 16 grudnia 2018 roku do 20 stycznia 2019 roku

Janusz Mielczarek, fot. Tomasz Sętowski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Krzysztof Mańczyński. Malarstwo. 50 lat pracy twórczej

Od 14 grudnia 2018 roku do 24 lutego 2019 roku

„Przystanek IV”, 1984/1985, olej, płyta pilśniowa, Fot. Marcin Kucewicz (źródło: materiały prasowe organizatora)

Marcin Płonka. Topiel

Od 7 grudnia 2018 do 11 lutego 2019 roku

Marcin Płonka, „Topiel”, Muzeum Współczesne we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Joanna Concejo. Concetto

Od 6 grudnia 2018 roku do 31 stycznia 2019 roku

Joanna Concejo, „Studnia” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Grupa Krakowska 1932–1937

Od 2 grudnia 2018 roku do 31 marca 2019 roku

„Kompozycja”, Bolesław Stawiński, ok. 1934, fot. Wojciech Rogowicz (źródło: materiały prasowe organizatora)

Myślenie miastem. Architektura Jana Zawiejskiego

Od 28 listopada 2018 roku do 22 kwietnia 2019 roku

„Myślenie miastem. Architektura Jana Zawiejskiego” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wystawa Coming Out 2018 w Koneserze

Od 30 listopada do 21 grudnia 2018 roku

Wystawa „Coming Out 2018” w Koneserze (źródło: materiały prasowe organizatora)

Six memos / Sześć przypomnień

Od 23 listopada do 20 grudnia 2018 roku

Fabio Tasso, „EOBSY18”, 2015-2018, żywica, pył marmurowy, pigmenty (źródło: materiały prasowe organizatora)

Alojzy Gryt. Czas – okruchy, fragmenty, znaki

Od 23 listopada 2018 roku do 14 stycznia 2019 roku

Alojzy Gryt, Z serii „Krajobrazy”, 2011 papier, fot. Stanisław Sielicki (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR