Dorota Nieznalska, Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”), 19.10.2018–19.01.2019, Muzeum Miasta Gdyni

Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung w Muzeum Miasta Gdyni to kolejna wystawa, którą Dorota Nieznalska wraca do zapomnianych bądź nieznanych wydarzeń sprzed kilkudziesięciu lat. Eksplorowanie szerokiego zagadnienia niewygodnej historii nie od dziś leży w kręgu jej artystycznych zainteresowań, by wymienić zrealizowany w ramach pracy doktorskiej projekt Suur-Suomi/Wielka-Finlandia, dotyczący przemocy w kontekście fińskiej wojny domowej, czy wystawę Przeszłość, która nie chce przeminąć zorganizowaną w 2015 roku w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie.

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Gdyńska ekspozycja rozwija tematykę podjętą w Kolekcji Institut für Deutsche Ostarbeit, wystawie zrealizowanej w ubiegłym roku w Gdańskiej Galerii Fotografii, oddziale Muzeum Narodowego w Gdańsku. Za pomocą zdjęć, filmów i kilku bardzo sugestywnych instalacji Nieznalska przedstawiła działalność Sekcji Rasowej i Ludoznawczej IDO – Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Instytucja założona w 1940 roku przez Hansa Franka z siedzibą w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim, miała działaniom wojennym nadać wymiaru naukowego, w rzeczywistości jednak pseudonaukowe badania służyły pozyskiwaniu siły roboczej i dóbr kultury nadających się do wykorzystania na rzecz III Rzeszy. Zatrudnieni w IDO badacze przeprowadzali ankiety, dokonywali pomiarów antropometrycznych i fotografowali m.in. Łemków, Bojków, Hucułów, Żydów oraz górali podhalańskich. Najbardziej dramatycznym aspektem związanym z pracą IDO były badania dzieci, wśród których poszukiwano „czystych rasowo” domniemanych potomków ludów skandynawsko-germańskich. Odłączano je od rodzin i umieszczano w Lebensbornach – sierocińcach, gdzie miały wzrastać jako jednostki wyznające narodowy socjalizm. Nieznalska poświęciła temu zagadnieniu sporą część wystawy w Muzeum Narodowym.

Najnowsza ekspozycja prowadzi widza w nieco innym kierunku, bowiem artystka pracę IDO powiązała z działaniami w ramach Akcji „Wisła”, której uczestnikami byli również jej dziadkowie. Bezpośrednią inspiracją stały się cerkwie napotkane podczas wędrówki po opustoszałych wioskach południowo-wschodniej Polski, zamieszkiwanych dawniej przez Łemków, Bojków i inne grupy etniczne przymusowo wysiedlone ze swoich terenów.

Nieznalska stawia więc w podziemiach Muzeum Miasta Gdyni czterometrowej wysokości metalową konstrukcję o formie ikonostasu, przez którą należy przejść (służą do tego diakońskie wrota), aby dostać się na wystawę. Zamiast wizerunków świętych umieszcza na niej zdjęcia osób poddanych badaniom SRV – grup dzieci i dorosłych, czasem pozujących w tradycyjnych, odświętnych strojach. W ten sposób dokonuje ich wywyższenia – podniesienia przeciętnych, często anonimowych postaci do rangi istot boskich. Składa im w ten sposób hołd.

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Drugi element wystawy, czyli poziomy panel podwieszony na wysokości wzroku na jednej ze ścian sali, składa się z jedenastu części, każdej podzielonej dodatkowo na dziewięć małych pól. Artystka za pomocą dawnej techniki ambrotypii odtworzyła wizerunki z ankiet przeprowadzanych przez pracowników IDO – formularze udostępnione Nieznalskiej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ i Archiwum UJ za każdym razem zawierały specyficzne ujęcia twarzy i dłoni, które niemieckim badaczom miały pomóc określić pochodzenie rasowe danego człowieka. Te powtarzające się kadry przywołują na myśl portrety przestępców, co jest szczególnie szokujące, gdy weźmie się pod uwagę kontekst ich wykonania.

Dopełnieniem tej niewielkiej, ale bardzo oddziałującej na wyobraźnię wystawy, jest film Institut für Deutsche Ostarbeit, który pełni rolę merytorycznego wprowadzenia w tematykę przedstawionych instalacji. Wideo opowiada o historii powstania, działalności i celach Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Szczególną uwagę przykuwa użyty w nim dźwięk – niepokojący i smutny – rozbrzmiewający na całej ekspozycji, który w połączeniu z półmrokiem panującym w sali i – patrząc szerzej – ulokowaniem tej wystawy w podziemiach muzeum, wydaje się przemyślanym zabiegiem, zmierzającym w stronę muzealnej teatralizacji.

Grupa dzieci, Haczów, pow. Krosno, GG, fot. Hans Graul (1240), 1940–1944 r., Sektion Landeskunde IDO (źródło: materiały prasowe organizatora, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Grupa dzieci, Haczów, pow. Krosno, GG, fot. Hans Graul (1240), 1940–1944 r., Sektion Landeskunde IDO (źródło: materiały prasowe organizatora, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Przestrzeń udostępniona Nieznalskiej przez gdyńskie muzeum z jednej strony wiele ułatwia, bo pozwala zaprezentować czterometrowy ikonostas, który w wielu innych miejscach zwyczajnie by się nie zmieścił, z drugiej strony niesie też wiele ograniczeń – niestandardowy kształt sali ekspozycyjnej uniemożliwił ukazanie tej pracy według pierwotnego zamiaru, czyli z panelem ze zdjęciami umieszczonym za ikonostasem. Zgodnie z religią prawosławną jest to strefa sacrum, przeznaczona tylko dla kapłanów, więc zakomponowanie w ten sposób przestrzeni byłoby kontynuacją zamysłu wyniesienia fotografowanych osób na piedestały.

Nieznalska po raz kolejny przypomina, że przemoc w każdym wydaniu i o każdym czasie niesie za sobą cierpienie. Piętnuje oprawców, oddaje cześć ofiarom, symbolicznie wpisując ich w poczet świętych; sacrum konfrontuje z profanum. Rozprawia się z niewygodną historią w sposób, który nie pozwala wątpić, co jest dobre a co jest złe.

Dodaj komentarz

Wydarzenia

AKCES – 5. Konkurs Najlepszych Dyplomów Sztuki Mediów

Od 16 maja do 7 czerwca 2019 roku

Anastasia Pataridze, Happiness said don’t look for me, 2018 (źródło: materiały prasowe)

XIII Węgierska Wiosna Filmowa

Od 12 maja do 23 czerwca 2019 roku

Plakat festiwalu XIII Węgierska Wiosna Filmowa (źródło: materiały prasowe)

Czarno na białym. 200 lat rysunku w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych

Od 26 kwietnia do 29 września 2019 roku

Leon Wyczółkowski, Dziewczyna z okolic Krakowa, 1907, Muzeum Narodowe w Krakowie (źródło: materiały prasowe)

Aleksandra Simińska. Arché. Malarstwo

Od 26 kwietnia do 2 czerwca 2019 roku

Aleksandra Simińska, 1993, Pałac w Samostrzelu, 1993, technika mieszana na kartonie, 367×426 (źródło: materiały prasowe)

W nocy twarzą ku niebu

Od 27 kwietnia do 16 czerwca 2019 roku

Plakat wystawy W nocy twarzą ku niebu (źródło: materiały prasowe)

XXI Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Z dreszczykiem

18–19 maja oraz 25–26 maja 2019 roku

Wnętrze kościoła pw. Nawiedzenia NMP w Iwkowej, fot. K. Schubert (źródło: materiały prasowe)

Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce

27 kwietnia 2019 roku

27 kwietnia 2019 – Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce (źródło: materiały prasowe)

Prototypy 02: Codex Subpartum

Od 12 kwietnia do 9 czerwca 2019 roku

Joseph Beuys, Beuys by Warhol, grafika, 1980 (źródło: materiały prasowe)

Planetarium – wystawa Jiříego Kovandy

Od 11 kwietnia do 30 maja 2019 roku

Jiří Kovanda, Na ruchomych schodach… Odwrócony, wpatruję się w oczy osoby stojącej za mną…, performans, Praga, 1977 r. (źródło: materiały prasowe)

16. Festiwal Misteria Paschalia: kierunek Włochy

Od 15 do 22 kwietnia 2019 roku

Festiwal Misteria Paschalia, fot. Krakowskie Biuro Festiwalowe (źródło: materiały prasowe)

więcej wydarzeń