Dorota Nieznalska, Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”), 19.10.2018–19.01.2019, Muzeum Miasta Gdyni

Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung w Muzeum Miasta Gdyni to kolejna wystawa, którą Dorota Nieznalska wraca do zapomnianych bądź nieznanych wydarzeń sprzed kilkudziesięciu lat. Eksplorowanie szerokiego zagadnienia niewygodnej historii nie od dziś leży w kręgu jej artystycznych zainteresowań, by wymienić zrealizowany w ramach pracy doktorskiej projekt Suur-Suomi/Wielka-Finlandia, dotyczący przemocy w kontekście fińskiej wojny domowej, czy wystawę Przeszłość, która nie chce przeminąć zorganizowaną w 2015 roku w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie.

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Gdyńska ekspozycja rozwija tematykę podjętą w Kolekcji Institut für Deutsche Ostarbeit, wystawie zrealizowanej w ubiegłym roku w Gdańskiej Galerii Fotografii, oddziale Muzeum Narodowego w Gdańsku. Za pomocą zdjęć, filmów i kilku bardzo sugestywnych instalacji Nieznalska przedstawiła działalność Sekcji Rasowej i Ludoznawczej IDO – Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Instytucja założona w 1940 roku przez Hansa Franka z siedzibą w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim, miała działaniom wojennym nadać wymiaru naukowego, w rzeczywistości jednak pseudonaukowe badania służyły pozyskiwaniu siły roboczej i dóbr kultury nadających się do wykorzystania na rzecz III Rzeszy. Zatrudnieni w IDO badacze przeprowadzali ankiety, dokonywali pomiarów antropometrycznych i fotografowali m.in. Łemków, Bojków, Hucułów, Żydów oraz górali podhalańskich. Najbardziej dramatycznym aspektem związanym z pracą IDO były badania dzieci, wśród których poszukiwano „czystych rasowo” domniemanych potomków ludów skandynawsko-germańskich. Odłączano je od rodzin i umieszczano w Lebensbornach – sierocińcach, gdzie miały wzrastać jako jednostki wyznające narodowy socjalizm. Nieznalska poświęciła temu zagadnieniu sporą część wystawy w Muzeum Narodowym.

Najnowsza ekspozycja prowadzi widza w nieco innym kierunku, bowiem artystka pracę IDO powiązała z działaniami w ramach Akcji „Wisła”, której uczestnikami byli również jej dziadkowie. Bezpośrednią inspiracją stały się cerkwie napotkane podczas wędrówki po opustoszałych wioskach południowo-wschodniej Polski, zamieszkiwanych dawniej przez Łemków, Bojków i inne grupy etniczne przymusowo wysiedlone ze swoich terenów.

Nieznalska stawia więc w podziemiach Muzeum Miasta Gdyni czterometrowej wysokości metalową konstrukcję o formie ikonostasu, przez którą należy przejść (służą do tego diakońskie wrota), aby dostać się na wystawę. Zamiast wizerunków świętych umieszcza na niej zdjęcia osób poddanych badaniom SRV – grup dzieci i dorosłych, czasem pozujących w tradycyjnych, odświętnych strojach. W ten sposób dokonuje ich wywyższenia – podniesienia przeciętnych, często anonimowych postaci do rangi istot boskich. Składa im w ten sposób hołd.

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dorota Nieznalska, „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas „Akcji Wisła”)”, fot. Bogna Kociumbas/Muzeum Miasta (źródło: materiały prasowe organizatora)

Drugi element wystawy, czyli poziomy panel podwieszony na wysokości wzroku na jednej ze ścian sali, składa się z jedenastu części, każdej podzielonej dodatkowo na dziewięć małych pól. Artystka za pomocą dawnej techniki ambrotypii odtworzyła wizerunki z ankiet przeprowadzanych przez pracowników IDO – formularze udostępnione Nieznalskiej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ i Archiwum UJ za każdym razem zawierały specyficzne ujęcia twarzy i dłoni, które niemieckim badaczom miały pomóc określić pochodzenie rasowe danego człowieka. Te powtarzające się kadry przywołują na myśl portrety przestępców, co jest szczególnie szokujące, gdy weźmie się pod uwagę kontekst ich wykonania.

Dopełnieniem tej niewielkiej, ale bardzo oddziałującej na wyobraźnię wystawy, jest film Institut für Deutsche Ostarbeit, który pełni rolę merytorycznego wprowadzenia w tematykę przedstawionych instalacji. Wideo opowiada o historii powstania, działalności i celach Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Szczególną uwagę przykuwa użyty w nim dźwięk – niepokojący i smutny – rozbrzmiewający na całej ekspozycji, który w połączeniu z półmrokiem panującym w sali i – patrząc szerzej – ulokowaniem tej wystawy w podziemiach muzeum, wydaje się przemyślanym zabiegiem, zmierzającym w stronę muzealnej teatralizacji.

Grupa dzieci, Haczów, pow. Krosno, GG, fot. Hans Graul (1240), 1940–1944 r., Sektion Landeskunde IDO (źródło: materiały prasowe organizatora, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Grupa dzieci, Haczów, pow. Krosno, GG, fot. Hans Graul (1240), 1940–1944 r., Sektion Landeskunde IDO (źródło: materiały prasowe organizatora, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego)

Przestrzeń udostępniona Nieznalskiej przez gdyńskie muzeum z jednej strony wiele ułatwia, bo pozwala zaprezentować czterometrowy ikonostas, który w wielu innych miejscach zwyczajnie by się nie zmieścił, z drugiej strony niesie też wiele ograniczeń – niestandardowy kształt sali ekspozycyjnej uniemożliwił ukazanie tej pracy według pierwotnego zamiaru, czyli z panelem ze zdjęciami umieszczonym za ikonostasem. Zgodnie z religią prawosławną jest to strefa sacrum, przeznaczona tylko dla kapłanów, więc zakomponowanie w ten sposób przestrzeni byłoby kontynuacją zamysłu wyniesienia fotografowanych osób na piedestały.

Nieznalska po raz kolejny przypomina, że przemoc w każdym wydaniu i o każdym czasie niesie za sobą cierpienie. Piętnuje oprawców, oddaje cześć ofiarom, symbolicznie wpisując ich w poczet świętych; sacrum konfrontuje z profanum. Rozprawia się z niewygodną historią w sposób, który nie pozwala wątpić, co jest dobre a co jest złe.

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Poza słowami – Katarzyna Józefowicz

Od 30 marca do 19 maja 2019 roku

Katarzyna Józefowicz, gry, 2001–2003, tektura, papier z ulotek reklamowych, ok. 21 000 elementów, dokumentacja z 2015 roku z wystawy indywidualnej habitat w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie autorstwa B. Górki (źródło: materiały prasowe)

Zjednoczona Pangea

Od 22 marca do 9 czerwca 2019 roku

Monika Zawadzki, Karmiąca, 2014, żywica epoksydowa, akryl,. 150 x× 100 x× 214 cm, dzięki uprzejmości artystki (źródło: materiały prasowe)

Made in Britain ….On Making

Od 15 marca do 9 czerwca 2019 roku

Tucker Judith, Evi pływa / Evi Swims, 2007,olej na płótnie / Oil on canvas, fot. © Priseman Seabrook Collection (źródło: materiały prasowe)

FOGHORN. Wątek transformacji w pracach z Kolekcji II Galerii Arsenał

Od 15 marca do 5 maja 2019 roku

Piotr Uklański, Bez tytułu (Solidarność), 2007, dyptyk, fotografia na dibondzie, 260 × 370 cm, edycja 5 +AP, praca z Kolekcji II Galerii Arsenał, Białystok (źródło: materiały prasowe)

Czas przełomu. Sztuka awangardy w Europie Środkowej 1908–1928

Od 8 marca do 9 czerwca 2019 roku

Imre Szobotka, Marynarz, 1915, Janus Pannonius Múzeum, Modern Magyar Képtár, Pécs (źródło: materiały prasowe)

Patchwork: Architektura Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak

Od 28 lutego do 18 maja 2019 roku

Grunwaldzki Square, fot. Michał Brzoza (źródło: materiały prasowe)

Moc natury. Henry Moore w Polsce

Od 22 lutego do 30 czerwca 2019 roku

Henry Moore, Oval with Points (na wystawie: przed Gmachem Głównym MNK) (źródło: materiały prasowe)

Nicolas Grospierre – subiektywny atlas architektury modernistycznej

1 marca do 7 kwietnia 2019 roku

Nicolas Grospierre, Blok mieszkalny, Sankt Petersburg, Rosja, 2007 (źródło: materiały prasowe)

Mikołaj Poliński: 19 odcieni szarości

15 lutego do 31 marca 2019 roku

Widok wystawy Mikołaja Polińskiego w Galerii Muzalewska, fot Galeria Muzalewska (źródło: materiały prasowe)

Ignacy Czwartos. Malarz polski

Od 22 lutego do 29 kwietnia 2019 roku

Ignacy Czwartos. Malarz polski (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR