William Butler Yeats, Eseje, Wydawnictwo Officyna, 2017.

Eseje irlandzkiego noblisty Williama Butlera Yeatsa, opublikowane niedawno na polskim rynku wydawniczym w przekładzie i wyborze Leszka Engelkinga, to niewątpliwie wydarzenie, które warte jest odnotowania, ale równocześnie publikacja obciążona pewnym ryzykiem niezrozumienia. Trzon wydawnictwa stanowi siedemnaście esejów, wybranych z lat 1895–1903 i 1916 roku. Engelking skupił się na zaprezentowaniu wizji poetyckiej i dramaturgicznej Yeatsa, dobierając eseje w taki sposób, aby ułożyły się w punkty prezentujące rozwój światopoglądu poety. Możemy prześledzić jak Yeats, z zaangażowaniem i zacięciem wytrawnego intelektualisty, wystawia czytelnikowi przed oczy rozprawy mówiące o: „poezji popularnej”, okultyzmie, teatrze, sztuce japońskiej oraz wyobraźni – poświęcając temu zagadnieniu specjalne studium.

William Butler Yeats, „Eseje”, Wydawnictwo Officyna, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

William Butler Yeats, „Eseje”, Wydawnictwo Officyna, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

„Poezja popularna”

Tom esejów rozpoczyna rozprawa zatytułowana Czym jest „poezja popularna” (1901). Otwiera ona szeroką perspektywę, w której Yeats przedstawia swoje dotychczasowe doświadczenia i poglądy zgromadzone na drodze poszukiwań istoty „poezji popularnej”, której natura zakorzeniona jest głęboko w tradycji celtyckiej. Próbując odpowiedzieć na pytanie, czym jest owa poezja, Yeats pisze esej z pozycji doświadczonego już twórcy, mającego za sobą epizod udziału we współtworzeniu londyńskiego The Rhymers Club (wydającego słynne, skandalizujące czasopismo „The Yellow Book”); opowiadając także o swoim zaangażowaniu w działalność Towarzystwa Młodej Irlandii, którego aktywność intelektualna ukierunkowała jego myśl w stronę poszukiwań charakteru „poezji popularnej”. Yeats w omawianym szkicu notuje: „Chciałem pisać »poezję popularną«, ludową, tak jak owi irlandzcy poeci [William Allingham, Samuel Ferguson], ponieważ wierzyłem, że cała literatura ma ludowy charakter, a nawet łudziłem się, że melodramaty teatru Adelphi, których nigdy nie widziałem, mogą być dobrą sztuką, i nienawidziłem tego, co nazywałem koteriami. Sądziłem, że należy pisać, nie troszcząc się o kształt tego, co się pisze, bo taka troska to właśnie rzecz koterii, ale za to z gwałtowną energią, która wszystko uporządkuje, jeśli to wszystko pochodzi ze szczerego serca” [Eseje: s. 7]. Dążność Yeatsa do określenia czym jest „poezja popularna” sprawiła, że stał się on z czasem jednym z najważniejszych i najwybitniejszych przedstawicieli Odrodzenia Irlandii w literaturze (tzw. celtyckiego odrodzenia) – intelektualnego ruchu neoromantycznego, który poszukiwał własnej tożsamości kulturowej, ruchu buntującego się wobec angielskiej okupacji.

Okultyzm

Yeats pisze w swoich esejach między innymi o skłaniającym go do refleksji filozoficznej okultyzmie. W szkicu Magia (1901), w którym niewątpliwie można odnaleźć wpływ Heleny Bławatskiej – zapoznanej przez Yeatsa w stolicy Wielkiej Brytanii – rosyjskiej pisarki, współzałożycielki Towarzystwa Teozoficznego, okultystki i medium spirytystycznego; oraz Samuela Liddell MacGregora Mathersa – wpływowego angielskiego okultysty, założyciela Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku. Yeats będąc pod ich wpływem przystępuje do Tajnego Stowarzyszenia Złotej Jutrzenki oraz poznaje system symboli kabalistycznych. W Magii, oryginalnie jak na owe czasy przystało, poeta prezentuje wizję rozszerzenia rzeczywistości, pamięci i rozumu przez dominującą nad wszystkim wyobraźnię, która w konsekwencji kształtuje umysł „nadnaturalnego artysty”. Ten esej szczególnie przypadnie do gustu miłośnikom literatury z ducha twórczości Edgara Allana Poe, Yeats prowadzi bowiem w Magii narrację przytaczając udział w seansie spirytystycznym, w której medium stwarza „[…] niezawodne sposoby zintensyfikowania wyobraźni do takiego stopnia, który pozwala wpływać na wyobraźnię kogo innego [...]” [Eseje: s. 49]. Można też odnaleźć ciekawą paralelę, która uwidacznia to, że okultystyczne poglądy głoszone przez Yeatsa zawędrowały do twórczości Thomasa Manna i jego Czarodziejskiej góry – stwarzając obraz powieści, jako wizję medium spirytystycznego; oraz utworu Aldousa Huxleya Nowy, wspaniały świat – która uwydatnia supremację wyobraźni autora nad człowiekiem.

Teatr i jego istota

Wątek umysłu „nadnaturalnego artysty” łączy się z wizją teatru artystycznego, o którym poeta pisze w fascynującym, ledwo kilkustronicowym eseju zatytułowanym Teatr (1899–1900). Pokazuje w nim jak należy obudzić w twórcach teatru – czerpiąc skrycie z idei głoszonych przez Edwarda Gordona Craiga – chęć do odnowienia sztuki teatralnej, dzięki której ukształtuje się nowe pokolenie aktorów i scenografów. To odnowienie według Yeatsa musi przyjść od strony samych artystów, którzy zechcą odseparować się od „teatru przynoszącego zysk”; zauważa również przy tym, że: „W Irlandii słyszałem, jak rudowłosy mówca [J. F. Taylor] powtarza jakieś kiepskie wiersze polityczne głosem, który przenika człowieka niby płomień i czyni z nich najwspanialszą poezję świata, nie ma on jednak praktycznej znajomości sceny i prawdopodobnie wręcz nią gardzi” [Eseje: s. 157]. Jakże aktualnie to spostrzeżenie Yeatsa brzmi w uszach dzisiejszego odbiorcy teatru. Chciałoby się, aby ktoś, kto gardzi współczesną sceną, między innymi jej politycznym uwikłaniem, wkroczył na nią i z całej mocy ogłosił, że – uwaga: Wolny artysta jest wśród nas! Czy takim miejscem mógł być współzałożony przez Yeatsa w 1899 roku Irlandzki Teatr Narodowy (Abby Theatre)?

Sztuka Japonii

Na to pytanie odpowiada poniekąd znakomity, zamykający Eseje, szkic pod tytułem Kilka szlachetnych sztuk japońskich (1916). Kiedy zainteresowanie sztuką japońską przywędrowało na Zachód najczęściej związane było z poszukiwaniami nowych form wyrazu, które przyniosłyby ze sobą przełom w twórczości – czy to w sztukach plastycznych, literaturze czy teatrze. Do takiego przełomu doszło również w przypadku twórczości Yeatsa za sprawą Ezry Pounda – amerykańskiego poety modernistycznego. Pound, będąc sekretarzem Yeatsa (poznali się w Londynie w 1913 roku), zaszczepił w nim fascynację do kultury i sztuki Japonii, a szczególnie do teatru No. Tym fascynacjom daje właśnie swój wyraz w eseju, kończąc go słowami pełnymi melancholijnej nadziei: „Przez kilka tygodni pracowałem nad swoją sztuką w Londynie, bo tylko tam mogę znaleźć pomoc, jakiej potrzebuję, mistrzostwo plastyczne p. Dulaca i geniusz ruchu p. Ito. […] Być może któregoś dnia sztuka w formie przystosowanej przeze mnie dla europejskich potrzeb, napisana czy to w języku gaelickim, czy angielskim, raz jeszcze wzbudzi pod zboczem Slieve-na-mon lub Croagh Patrick prastare wspomnienia; ta forma bowiem nie potrzebuje kosztownej scenografii ani budynku teatralnego. Wiem jednak, że tylko bawię się fantazjami; bo jeśli moje dzieła zdolne będą do żeglugi, to trafią na morze i trudno powiedzieć, dokąd zaniesie je wiatr. Czyż bajki Oscara Wilde’a, które napisał on dla panów Rickettsa i Shannona oraz dla kilku pań, nie są niezwykle popularne w Arabii?” [Eseje, s. 214, 215].

***

Szerokie spektrum wyboru rozpraw Yeatsa, jakie daje czytelnikom Leszek Engelking, łączyć się może z pewnym ryzykiem niezrozumienia. Największym minusem Esejów jest brak jakiegokolwiek wprowadzenia historycznoliterackiego. Nie pokuszono się o to, by przedstawić choć najskromniejszy zarys ukazujący fundamenty z jakich wyrastały idee Yeatsa. Dlatego też eseje czyta się z trudem, przy ich lekturze odczuwając często brak stabilnego gruntu pod nogami i zagubienie. Być może wydawca adresuje je do znawców twórczości noblisty, a mniej zorientowanych czytelników odsyła (sugerując to w opisie okładkowym) do monografii Williama Butlera Yeatsa autorstwa Wandy Krajewskiej (Wiedza Powszechna, 1976). Istnienie tej książki nie usprawiedliwia jednak braku wprowadzenia. W przeciwnym wypadku czyni to z publikacji esejów bardziej wybór tekstów źródłowych niż rzetelnie opracowane wydawnictwo. Pomimo tego Eseje warto mieć na swojej półce i sięgać do nich często, zwłaszcza gdy zechcemy mieć do czynienia z tekstem pasjonującym i analizującym przestrzenie funkcjonowania twórczej wyobraźni.

Bartosz Rosenberg – absolwent wiedzy o teatrze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zainteresowany historią teatru i poszukiwaniem nowych kontekstów jego interpretacji. Na co dzień redaktor O.pl Polskiego Portalu Kultury, krytycznie przyglądający się scenie teatru współczesnego.

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Kostium na przełomie wieków 1990–2015

Od 26 października 2018 roku do 31 stycznia 2019 roku

„Kostium na przełomie wieków 1990 - 2015”, Wydział Scenografii Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Krzycząc: Polska! Niepodległa 1918

26 października 2018 do 17 marca 2019

Zofia Stryjeńska, „Ukazanie się Apostołom”, fot. Tomasz Dąbrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ella Littwitz. I wody stały się piołunem

Od 26 października 2018 roku do 4 lutego 2019 roku

Ella Littwitz, „71 941”, 2018 geokrata, drewno, metal, 240 × 240 cm dzięki uprzejmości Harlan Levey Projects (materiały prasowe organizatora)

Międzynarodowy Festiwal Teatrów Tańca w Tarnowie Scena Otwarta

Od 20 do 28 października 2018 roku

„Richard Alston Dance Company”, II Międzynarodowy Festiwal Teatru Tańca Scena Otwarta, Centrum Sztuki Mościce (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Znaki-Kody-Komunikaty

Od 19 października do 2 grudnia 2018 roku

Jerzy Krawczyk „Okno I” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Mirosław Bałka 1/1/1/1/1

Od 20 października do 31 grudnia 2018 roku

Mirosław Bałka, „1/1/1/1/1”, Op Enheim we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

9. Festiwal Kamera Akcja

Od 18 do 21 października 2018 roku

„Dzika grusza” (źródło: materiały prasowe organizatora)

PiekłoNiebo

Od 21 września do 21 października 2018 roku

Oleksij Choroshko, film „Lost Angeles”, Galeria Sztuki w Legnicy (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Wiatr od morza. W sto lat później

Od 15 października do 11 listopada 2018 roku

Marcin Zawicki, „Smętek”, 2018, olej na płótnie, 100x100 cm, fot. © MNG (źródło: materiały prasowe organizatora)

Teserówka

Od 6 października do 9 listopada 2018 roku

Diana Lelonek, „Teserówka”, Dom Stanisława Teisseyre'a (źródło: materiały prasowe organizatorów)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR