Paterson, reż. i scen. Jim Jarmusch, Francja, Niemcy, USA 2016, premiera: 30.12.2016 r.

Dni Patersona płyną spokojnie jak pobliska rzeka. Ich nurt wyznaczają strzępki rozmów podsłuchanych zza kierownicy miejskiego autobusu, szerokie uśmiechy ekstrawertycznej żony, wieczorne piwo w ulubionej knajpie. W myślach tymczasem kiełkuje poezja – minimalistyczna, efemeryczna, tkana z drobiazgów. Wystarczy strzelisty obrazek na pudełku zapałek, spacer wśród trylionów molekuł czy słyszana w dzieciństwie piosenka, z której w głowie zostało tylko jedno zdanie. Gdy Paterson nie korzysta z kombinacji: gaz-sprzęgło-hamulec, zamyka codzienność wewnątrz białych wierszy. Swoją poezję trzyma w pilnie strzeżonym skarbcu; skórzanym notatniku spiętym stalowym długopisem.

„Paterson”, reż. Jim Jarmusch, 2016 (źródło: materiały prasowe dystrybutora – Gutek Film)

„Paterson”, reż. Jim Jarmusch, 2016 (źródło: materiały prasowe dystrybutora – Gutek Film)

Wokół Patersona – historie innych ludzi. Niekiedy podawane między przystankami anegdoty, innym razem mikro dramaty, odgrywane bez zachowania decorum. Mężczyźni rozmawiają w nich o kobietach, których dyskretnie się boją, a kobiety, dumne i piękne, wygarniają mężczyznom niedojrzałość. Gdzieś pomiędzy dwójka samozwańczych anarchistów wspomina swego duchowego przodka, Gaetano Bresciego, wieloletniego mieszkańca Paterson, w stanie New Jersey. Bresci to zresztą nie jedyna persona, którą los powiązał z tym miastem. Słynny bokser „Huragan” Carter właśnie w Paterson stracił wolność pod zarzutem potrójnego morderstwa, po czym niesłusznie skazany przesiedział niemal dwie dekady. Dla kontrastu: pobliski park zdobi pomnik Lou Costello, korpulentnej strony komicznego duetu Abbott i Costello. Z kolei jako kierownik pediatrii tamtejszego szpitala, szmat czasu przepracował William Carlos Williams, intelektualna muza Patersona, mistrz opisu pojedynczych obrazów, poeta konkretu. Człowiek, który potrafił wynieść do rangi sztuki zjedzone z lodówki, zimne śliwki oraz obmywane przez deszcz, czerwone taczki.

Tyle. Paterson to nie Speed, pod podwoziem autobusu nie czeka zniecierpliwiona bomba, przez przednie drzwi nie wskoczy Keanu Reeves, a jedynie zderzenie (bezkolizyjne) jakie zobaczymy nastąpi na styku mentalności: stoicyzmu Patersona z pesymizmem jego współpracownika Donniego, który przyciąga wszelkie nieszczęścia świata, włącznie z kocią cukrzycą. Życie, wzorem poezji Rona Padgetta, autora większości liryków, jakie słyszymy w Patersonie, toczy się własnym ry(t)mem z szeregiem zaskakujących puent między strofami. Wydarzeniem jest wspólny posiłek lub wyjście do kina, patrzenie na wodospad, spotkanie kogoś, kogo myśli chadzają podobnymi ścieżkami. Dni, pozornie takie same, za każdym razem odsłaniają coś nowego. W drodze do baru – dwa wersy od rapera składającego słowa pod beat piorących pralek , w drodze do domu – jeden wiersz od nastoletniej wielbicielki Emily Dickinson.

Inny reżyser na gwałt szukałby dla Patersona konfliktu, ubierał go w swędzące metafory, wkładał w usta natchnione frazesy. Jarmusch pozwala mu po prostu żyć. Od poniedziałku do niedzieli. Bez fajerwerków i katastrof. Pod dyktando, ale nie pod butem czasu. Tak, Paterson to jedna z niewielu postaci we współczesnym kinie, która posiada autentyczne życie wewnętrzne, królestwo własnego „ja”. Pełne wrażliwości, filtrujące rzeczywistość osobnym spojrzeniem, skłonne do subtelnych refleksji. Takie jest całe kino Jarmuscha – powstaje jakby mimochodem, niespiesznie rodzi się na naszych oczach, a jednocześnie daleko mu do puszczonego ot tak, work-in-progress. Zarówno Paterson, jak i wcześniejsze Broken Flowers, Nieustające wakacje czy okrutnie niedocenione Limits of Control powstały z głębokiego namysłu nad kluczowymi wyborami, jakich dokonujemy w życiu. Gdy Allie z Nieustających wakacji włóczył się po zakamarkach Nowego Jorku, spotykając widma swoich lęków i fobii, jego świadome odrzucenie dorosłości miało wymiar samoocalenia. W zaprzeczeniu podążania wydreptaną przez miliony everymenów ścieżką nie było nic z naiwności Piotrusia Pana – byliśmy świadkami prywatnego aktu niepodległości o sile pokoleniowego manifestu. Jednocześnie Allie, rozbitek z wyboru, nigdy nie zazna stacjonarnego szczęścia Patersona. W zwykły środowy poranek nie spojrzy po przebudzeniu na żonę „oczarowany miłością i lękiem”, nie stoczy też serii westernowych pojedynków na wytrzymanie wzroku między kanapą a fotelem ze złośliwym buldogiem Marvinem.

„Paterson”, reż. Jim Jarmusch, 2016 (źródło: materiały prasowe dystrybutora – Gutek Film)

„Paterson”, reż. Jim Jarmusch, 2016 (źródło: materiały prasowe dystrybutora – Gutek Film)

Patersona (i inne filmy Jarmuscha) ogląda się tak, jak słucha muzyki Boba Dylana – mądrość wypływa w nich z prostoty. I jak przy dźwiękach słów amerykańskiego barda, prawdy dobrze nam znane nabierają cech przypowieści, poskładanych z fragmentów naszej pamięci. Obserwujemy rzeczy zupełnie banalne, wyciągnięte z pokrytej naftaliną biblii dnia powszedniego. A jednak to działa. Nawet konwencjonalny zbiór gadających o The Stooges głów (Gimme Danger), unosi lekkość opowiadania. Niczym u jednego z jego mistrzów Yasujirô Ozu, twórczość Jarmuscha dyskretnie układa się w panoramę współczesności: imigranckich rozczarowań (Inaczej niż w raju), zaniku wartości (Ghost Dog), powrotu do indywidualizmu (Paterson właśnie). Jednocześnie Jarmusch unika scen-symboli, pokroju odwróconej Statuy Wolności, pierwszego kadru Imigrantki Jamesa Graya. Zamiast tego woli obejrzeć ze swoim bohaterem próbę flamenco, usiąść na tylnim siedzeniu samochodu mknącego przez otoczone pustostanami ulice Detroit, towarzyszyć podstarzałemu lowelasowi w podróży do dawnych kochanek.

„Lubię filmy, w których ludzie po prostu siedzą i nic nie mówią”, słyszy płatny zabójca o kamiennej twarzy Isaacha De Bankolé od ubranej w amalgamat kina Tildy Swinton[1]. To nie tylko metafora całego kina Jarmuscha, lecz przede wszystkim definicja jego widza. Jak w anegdocie o prawdziwej przyjaźni, która nie polega na wspólnym gadaniu godzinami, a na braku skrępowania w chwilach ciszy. Magia Jarmuscha tkwi w tym, że zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie ekranu nikt nie musi udawać kogoś, kim nie jest. Że w świecie spowitym gombrowiczowską formą można znaleźć swoją niszę bez strojenia min. A filmografia Amerykanina to przepastna galeria osobliwości: otyły czarnoskóry samuraj, pogrążone w nostalgii wampiry czy Japończyk z fryzurą Elvisa, który pstryknięciem palców wydobywa ogień z zapalniczki. Ten ostatni, półwiekowy dziś Masatoshi Nagase, pojawia się zresztą na moment obok Patersona, gdy ten sięga głębi melancholii. Siada obok, patrzy na ten sam wodospad, zagaduje o poetów. Po czym wyjmuje czysty notatnik, oddaje go Patersonowi i odchodzi, intonując uprzednio przeciągłe „Aha!”, jakby przypieczętował wykonanie jakiejś prestidigitatorskiej sztuczki. Synekdocha. Paterson. Jarmusch.

  1. Odwołuję się do fragmentu recenzji Michała Oleszczyka, opisującego zarówno ubiór aktorki („kowbojski kapelusz, prochowiec detektywa z filmu noir, platynową perukę i kozaki w panterkę”), jak i określenie jej postaci. Michał Oleszczyk, The Limits Of Control, „Kino” 2010, nr 2, s. 78-79, dostępny w Internecie: http://kino.org.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=642&Itemid=411.

SEBASTIAN PYTEL – doktorant literaturoznawstwa UKSW, wyróżniony w XX Konkursie im. Krzysztofa Mętraka. W chwilach wolnych od kina zajmuje się badaniem narracji literackiej w grach wideo. Publikował w „ArtPapier”, „Filmie" i „Kinie", na portalach O.pl i gameplay.pl oraz w czytelni magazynu „Fragile”. Współautor książki David Cronenberg w oczach krytyków filmowych (2016). Psychofan Arcade Fire, Swans i The National.

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Balkan Playground. Michał Korta

Od 25 października do 3 grudnia 2017 roku

Michał Korta, cykl „Balkan Playground” (Randa, egipska reprezentacja karate, Sutomore, Czarnogóra), 2014 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kino-oko. Wokół Wiertowa i konstruktywizmu

Od 20 października do 30 listopada 2017 roku

Józef Robakowski, „Ćwiczenia na 2 ręce” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Cukiernia Europa

Od 19 października 2017 do 25 listopada 2017 roku

Aleksandar Stankoski, Ostatnia wyprawa, 100 x 70, olej na kartonie, 1992 (źródło: materiały prasowe organizatora)

8. Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja

Od 19 do 22 października 2017 roku

 Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami

Od 19 października do 21 października 2017 roku

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami (źródło: materiały prasowe organizatora)

Inwencja i naśladownictwo. Dawna grafika włoska

Od 17 października do 17 grudnia 2017 roku

Gaetano Cottafavi, „Wodospad na rzece Aniene koło Tivoli”, 1835 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dziekanka artystyczna

Od 16 października do 24 listopada 2017 roku

Mirosław Bałka, „Good God” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal Tradycji Literackich

Rozdział I: Mickiewicz / Różewicz

Od 14 października do 16 listopada 2017 roku

Ballady i Romanse (źródło: materiały prasowe organizatora)

Modernizm udomowiony

Współczesna architektura chińska

Od 13 października 2017 roku do 7 stycznia 2018 roku

Projekt: Warsztat wyrobu cukru trzcinowego w gminie Zhangxi, powiat Songyang, Studio: DnA _Design and Architecture (źródło: materiały prasowe organizatora)

Centralna, Środkowo-Wschodnia

Od 13 października do 23 listopada 2017 roku

Ivars Gravlejs, „FUCK” (Early Works), 1994 źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR