Artur Domosławski: Kapuściński non-fiction, Gorączka latynoamerykańska, Śmierć w Amazonii, Wykluczeni, Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2017.

Jak w 2010 roku, kiedy na rynku wydawniczym pojawiła się książka Artura Domosławskiego Kapuściński: Non fiction, tak i dzisiaj, kiedy w księgarniach pojawiło się jej drugie wydanie, biografia ta doskonale spełnia się na froncie tradycyjnej polsko-polskiej bella omnium contra omnes. Wdowa i córka wytoczyły proces biografowi, dziennikarze starli się z literaturoznawcami, brązownicy przypuścili atak na pozycje poszukiwaczy głębi psychologicznej, wymachująca lustracją kato-prawica ma używanie na lewakach, a całość tego matejkowskiego w skali i rozmachu widowiska uzupełniają hieny i sępy, które ciągną do wrzawy bitewnej, żeby pogrzać się w blasku fleszy i cudzej sławy. Oczywiście w tym wszystkim najlepiej ma się dziki polski kapitalizm, bo nic tak nie nakręca sprzedaży jak medialna awantura.

Artur Domosławski, „Kapuściński non-fiction” – okładka (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Artur Domosławski, „Kapuściński non-fiction” – okładka (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Jako że w tej bitwie nie jestem tylko bezstronnym obserwatorem, a wręcz przeciwnie – jako Polak i czytelnik Kapuścińskiego jestem w pełni zaangażowanym uczestnikiem – nie zamierzam tutaj komentować przebiegu tej awantury, która przetoczyła się po debiucie książki Domosławskiego, bo właśnie dokładam do niej kolejną cegiełkę. Ale miejmy świadomość, że zapis tych wszystkich polemik i utarczek słownych jest jedynym dodatkiem do wydania drugiego, nie warto więc nastawiać się na pikantne szczegóły rzekomo wcześniej ocenzurowane. Mit ten kolportowany był – choćby i przez zaprzeczenie – przez samych wydawców, którzy świadomi działania mechanizmów post-prawdy zaprzęgli ją w zabiegi zwiększające sprzedaż. Intencje intencjami, ale cel uświęca środki, bo każdy chwyt jest dobry, żeby pobudzić dogorywający polski poziom czytelnictwa. Więc w sumie chapeau bas!

Ale zostawmy to – bo nie w tym rzecz. Jestem szczerze wdzięczny wydawcom za to wznowienie – i to wcale nie dlatego, że pokrzykiwania polskich i zagranicznych obrońców i przeciwników książki Domosławskiego coś szczególnie doniosłego wniosły do mojego życia wewnętrznego, ale dlatego, że po siedmiu latach znowu przeczytałem biografię Kapuścińskiego. Bo książka jest bez wątpienia wybitna i bardzo ważna. Doskonała biografia. Napisana tak, że sam Kapuściński by się pod nią podpisał (oczywiście gdyby miał czas, żeby wybaczyć Domosławskiemu to wszystko, co o nim ujawnił). Ale żeby nie było za słodko, podobnie jak siedem lat temu, tak i po drugiej lekturze uważam rozterki biografa, sprowadzające się do opozycji fikcja vs fakty, legenda vs człowiek z krwi i kości, rozmyślania nad tym, co wypada, a co nie wypada za niepoważne. Być może za szybko Domosławski wziął się za biografię swojego mistrza i przyjaciela, żeby pisać ją z pozycji innej niż z kolan, więc te sytuacje, kiedy siłą rzeczy podnosi się z tej niewygodnej dla biografa pozycji i z przestrachem odkrywa, że Kapu był jednak nieco mniejszy, niż mu się wcześniej wydawało, mnie osobiście po prostu śmieszą. Jasne, to pewnie tylko poza, za którą Domosławski kamufluje swoje demaskatorskie zapędy. Swoją misję biografa, którą traktuje śmiertelnie poważnie. Tylko po co? Mało ludzi w tym kraju kryje strach i niepewność za retoryką? Nie tędy droga.

Żeby moja dalsza refleksja była zrozumiała, jest to moment, w którym muszę nieco się ujawnić i przyznać, w którym miejscu tej ideologicznej zawieruchy wokół postaci Kapuścińskiego się znajduję. Otóż jestem literaturoznawcą. Więc zarzuty, że Kapuściński w swoich książkach ubarwiał fakty, uważam za zupełnie nieistotne. Odwieczny problem z rzeczywistością jest taki, że z reguły wypada gorzej od literatury. I to jest oczywiście problem rzeczywistości, nie literatury. Dzięki temu dysonansowi ludzie mają w ogóle potrzebę czytania (mam nadzieję, że jeszcze mają). Tytułem dygresji: czy Homer, który pisał reportaż o Helenie i oblężeniu Troi, trzymał się faktów?

Bawi mnie oburzenie krytyków tego procederu. Wierzę, że większość z nich czytała książki Kapuścińskiego. Jeśli tak – to zapewne z wypiekami na twarzy (bo jak inaczej?). Czy naprawdę woleliby, żeby Wojna futbolowa, Heban czy Cesarz były napisane stylem notatek Polskiej Agencji Prasowej? Serio?

Jeśli już o Cesarzu mowa, po kolejnej lekturze książki Domosławskiego szczególną uwagę zwróciłem właśnie na ten „reportaż” Kapuścińskiego. Wcześniej jakoś mi on umykał. Ale teraz – w 2017 roku – wydał mi się czymś zupełnie innym niż do tej pory. W 1978 roku, kiedy Cesarz został wydany, w powszechnym odbiorze polskich czytelników była to satyra wymierzona w Edwarda Gierka. Jaki więc sens miałaby próba udowodnienia, że doniosłość tego „traktatu o władzy” i jego popularność wynikała z tego, że Kapuściński rzeczywiście w Etiopii był, rozmawiał z dworzanami obalonego dyktatora i był wierny wszystkim faktom? Myślę, że żaden. Myślę też, że wbrew przypisywanym mu intencjom, Kapuściński nie krytykował rządów Edwarda Gierka (był w końcu komunistą z przekonania). I wreszcie mam pewność, że Kapuściński pisząc w Cesarzu:

Mówiło się: ważniejszy jest ten, kto ma częściej ucho cesarskie. Częściej i dłużej. O to ucho koterie staczały najbardziej zażarte walki, ucho było najwyższą stawką w grze

nie planował inspirować Roberta Górskiego do stworzenia Ucha Prezesa. To oczywiście geniusz obserwacyjny Kapuścińskiego, świadomość mechanizmów władzy, ale też jego talent literacki sprawiły, że Cesarz to w równej mierze traktat o etiopskim dyktatorze Hajle Selasje, Edwardzie Gierku i Jarosławie Kaczyńskim. Wierność faktom lub jej brak w żaden sposób tego nie zmieniają.

Pisząc to, oczywiście odsłoniłem również własne miejsce w politycznym sporze, miejsce, z którego czytam Kapuścińskiego i oceniam biografię Domosławskiego, jednak wydaje mi się, że powyższe spostrzeżenie tłumaczy także fenomen międzynarodowej sławy polskiego reportera. Potrafił pisać tak, żeby z faktów tworzyć uniwersalne opowieści o pierwotnych mechanizmach tworzących ludzkie społeczności, bez względu na geografię. O ludzkiej polityczności. Kapuściński był przede wszystkim zainteresowany zjawiskami, takimi jak rewolucja, wojna, bieda, wykluczenie, zniewolenie, walka o wolność i godność. To są tematy wielkie, a rzeczywistość często zbyt mała, żeby te tematy udźwignąć. Odwieczna walka natury z kulturą.

Siłą twórczości Kapuścińskiego (tak – będę tu używał słowa twórczość), jest umiejętność kreowania z faktów większej całości. A do tego niezbędne jest spoiwo, czyli umiejętność kompozycji i wyobraźnia. Domosławski kilkukrotnie powtarza, za jednym ze swoich rozmówców, że w dobie Internetu wszystkie nieścisłości w reportażach Kapuścińskiego zostałyby bardzo szybko wychwycone i zdemaskowane. Ale Kapuściński pisał swoje książki w dobie sprzed Internetu. Nie miało to więc dla niego żadnego znaczenia. Tak jak dla Homera (i jego czytelników) nie miały znaczenia odkrycia archeologiczne i współczesny brak wiary w interwencje bóstw olimpijskich. O Biblii (i jej czytelnikach) w tym kontekście przez grzeczność nie wspomnę.

Na zakończenie jeszcze jeden cytat z Cesarza, bo to według mnie najważniejsze, co zostawił Polakom Kapuściński:

Rewolucja podzieliła ludzi na obozy i zaczęła się walka. Nie było barykad ani okopów, ani innych wyraźnych linii podziału i dlatego każdy napotkany człowiek mógł być wrogiem. Tę atmosferę ogólnego zagrożenia wzmagała jeszcze chorobliwa podejrzliwość, jaką żywi każdy Amhara wobec drugiego człowieka (również wobec drugiego Amhary), któremu nigdy nie wolno ufać, wierzyć na słowo, liczyć na niego, bo intencje ludzi są złe i przewrotne, ludzie to spiskowcy. Filozofia Amharów jest pesymistyczna, smutna, dlatego ich spojrzenia są smutne, a przy tym czujne i wypatrujące, twarze mają poważne, rysy napięte, rzadko zdobywają się na uśmiech.

Trzeba się w tym przejrzeć z pokorą, a samemu Kapuścińskiemu (i Domosławskiemu) dać już święty spokój.

Paweł Brzeżek jest krytykiem literackim, absolwentem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego na kierunku filologia polska, stypendystą Uniwersytetu Florenckiego (Facoltá di Lettere e Filosofia). Zajmuje się dziennikarstwem kulturalnym, krytyką literacką, a także prowadzeniem zajęć kreatywnego pisania.

Dodaj komentarz


Recenzje

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Poza słowami – Katarzyna Józefowicz

Od 30 marca do 19 maja 2019 roku

Katarzyna Józefowicz, gry, 2001–2003, tektura, papier z ulotek reklamowych, ok. 21 000 elementów, dokumentacja z 2015 roku z wystawy indywidualnej habitat w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie autorstwa B. Górki (źródło: materiały prasowe)

Zjednoczona Pangea

Od 22 marca do 9 czerwca 2019 roku

Monika Zawadzki, Karmiąca, 2014, żywica epoksydowa, akryl,. 150 x× 100 x× 214 cm, dzięki uprzejmości artystki (źródło: materiały prasowe)

Made in Britain ….On Making

Od 15 marca do 9 czerwca 2019 roku

Tucker Judith, Evi pływa / Evi Swims, 2007,olej na płótnie / Oil on canvas, fot. © Priseman Seabrook Collection (źródło: materiały prasowe)

FOGHORN. Wątek transformacji w pracach z Kolekcji II Galerii Arsenał

Od 15 marca do 5 maja 2019 roku

Piotr Uklański, Bez tytułu (Solidarność), 2007, dyptyk, fotografia na dibondzie, 260 × 370 cm, edycja 5 +AP, praca z Kolekcji II Galerii Arsenał, Białystok (źródło: materiały prasowe)

Czas przełomu. Sztuka awangardy w Europie Środkowej 1908–1928

Od 8 marca do 9 czerwca 2019 roku

Imre Szobotka, Marynarz, 1915, Janus Pannonius Múzeum, Modern Magyar Képtár, Pécs (źródło: materiały prasowe)

Patchwork: Architektura Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak

Od 28 lutego do 18 maja 2019 roku

Grunwaldzki Square, fot. Michał Brzoza (źródło: materiały prasowe)

Moc natury. Henry Moore w Polsce

Od 22 lutego do 30 czerwca 2019 roku

Henry Moore, Oval with Points (na wystawie: przed Gmachem Głównym MNK) (źródło: materiały prasowe)

Nicolas Grospierre – subiektywny atlas architektury modernistycznej

1 marca do 7 kwietnia 2019 roku

Nicolas Grospierre, Blok mieszkalny, Sankt Petersburg, Rosja, 2007 (źródło: materiały prasowe)

Mikołaj Poliński: 19 odcieni szarości

15 lutego do 31 marca 2019 roku

Widok wystawy Mikołaja Polińskiego w Galerii Muzalewska, fot Galeria Muzalewska (źródło: materiały prasowe)

Ignacy Czwartos. Malarz polski

Od 22 lutego do 29 kwietnia 2019 roku

Ignacy Czwartos. Malarz polski (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR