Ogłoszenie stanu wojennego to wyraźna cezura w historii polskiej kinematografii. Produkcję wielu filmów z dnia na dzień zawieszono, zespoły filmowe poddano weryfikacji, szereg uzdolnionych filmowców udało się na emigrację, a mnóstwo ukończonych dzieł trafiło na półki. Zmienił się także repertuar polskich kin. W celu tonowania nastrojów społecznych na ekranach zamiast partyjnej ideologii pojawił się radosny eskapizm. Tak zaczął się wysyp zagranicznych produkcji rozrywkowych: azjatyckich filmów sztuk walki oraz amerykańskich blockbusterów, szybko ochrzczonych mianem Kina Nowej Przygody.

„Klątwa Doliny Węży”, 1988 (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

„Klątwa Doliny Węży”, 1988 (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

W kolejnych latach skomercjalizowały się też polskie filmy, dla których przynoszenie zysków stało się ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Repertuar dla dorosłych nasączono cenzurowanym wcześniej erotyzmem. Młodszym widzom zaproponowano zaś rodzimy wariant Nowej Przygody, silnie inspirowany dokonaniami Stevena Spielberga. Tego typu produkcji nie powstało wiele, ale warto przypomnieć przynajmniej kilka z nich, pokazujących, jak kino schyłkowego PRL-u przymierzało się do formuły przygodowego widowiska. Symptomatyczny jest fakt, że większość wymienionych tu filmów to koprodukcje. Koszt realizacji, która miała mierzyć się z zachodnimi produkcjami, był zbyt wygórowany dla lokalnej kinematografii. Należy też dodać, że zebrane poniżej tytuły nie wyczerpują tematu: w tym samym czasie na ekranach kin gościły – ciesząc się dużo wyższą frekwencją i uznaniem – m.in. Kingsajz (1988, J. Machulski) czy seria o Panu Kleksie (1984–1988, K. Gradowski). Chcemy jednak przypomnieć produkcje dziś w większości zapomniane, a silnie inspirowane (ówczesnymi) dokonaniami Stevena Spielberga.

Klątwa Doliny Węży (1988, M. Piestrak)

Polski profesor orientalistyki odczytuje tajski manuskrypt wykradziony przez francuskiego pułkownika. Wyruszają razem do Indochin, gdzie dołącza do nich francuska dziennikarka, a po piętach depcze im wysłannik tajemniczej organizacji. Po wielu perypetiach odnajdują stworzoną przez kosmitów amforę, która zapewnia władzę nad światem.

Indiana Jones bloku wschodniego wprost kopiuje sceny, motywy czy rozwiązania fabularne z Poszukiwaczy zaginionej Arki (1981) oraz Indiany Jonesa i Świątyni Zagłady (1984), jednak zamiast Spielbergowskiej ironii, pastiszu, dystansu i zabawy konwencją filmu klasy B Piestrak oferuje pełną powagę. W połączeniu z nieporównywalnie niższym budżetem i olbrzymimi trudnościami produkcyjnymi widzowie dostali film tak zły, że aż dobry, który dziś cieszy się statusem dzieła kultowego. Od jego tytułu powstała nawet nazwa polskiej antynagrody filmowej – przyznawanych od 2012 roku Węży.

„Cudowne dziecko”, 1987 (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

„Cudowne dziecko”, 1987 (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

Cudowne dziecko (1987, W. Dziki)

Dwunastoletni Piotrek odkrywa w sobie zdolności telekinetyczne. Z tego powodu jest stygmatyzowany przez rodziców innych dzieci, którzy nie chcą, by ich pociechy miały kontakt z odmieńcem. Bohater, który nie panuje nad swoimi umiejętnościami, szybko zaczyna być ścigany przez policję. Ukryć pomaga mu się jego rówieśnik Aleksander, który namawia go do szlifowania osobliwego talentu.

Mimo zaczerpnięcia pomysłu fabularnego z Carrie (1976, B. De Palma) i Podpalaczki (1984, M.L. Lester), filmowi Dzikiego bliżej do familijnej twórczości Spielberga niż do krwawego horroru spod znaku Stephena Kinga. Opowieść snuta jest z perspektywy niewinnego dziecka, a jej wymowa okazuje się dość konserwatywna, bo wychwalająca rodzinę, pracę i przyjaźń. Choć tę polsko-kanadyjską koprodukcję realizowano w Łodzi, akcja toczy się na przedmieściach bliżej niezidentyfikowanego zachodniego miasta (o czym świadczą anglojęzyczne szyldy). Pomimo wręcz wulgarnego kopiowania amerykańskiego kina familijnego (na właściwie każdym poziomie: estetycznym, ideologicznym, narracyjnym czy ikonograficznym) obraz został przyjęty bardzo dobrze i do dziś ma wielu fanów, doceniających stworzenie pokrzepiającej hollywoodzkiej bajki w warunkach siermiężnej komuny.

Biały smok (1987, J. Domaradzki, J. Morgenstern)

Inspektor przyrody zostaje wynajęty przez amerykańską firmę, by przeprowadzić badania geologiczne w Europie Środkowej. Razem z pięcioletnim synem zamieszkują w domu wykluczonej z lokalnej społeczności czarownicy i jej przybranej niewidomej córki, do której łasi się tytułowy smok pod postacią białego konia. Szybko okazuje się, że dążeniem krwiożerczej korporacji jest maksymalizacja zysków nawet za cenę katastrofy naturalnej, a celem wiedźmy – wieczna młodość, choćby miało to oznaczać śmierć nieskalanej córki i szlachetnego smoka.

Biały smok to obsadzone po części amerykańskimi aktorami (wśród nich m.in. Christopher Lloyd znany z serii Powrót do przyszłości i pamiętana z E.T. [1982] Dee Wallace!), niby-hollywoodzkie widowisko, które niestety nie jest ani trochę widowiskowe. Scenariusz jest oparty na typowych konwencjach kina gatunkowego, wykorzystuje je jednak w sposób tak schematyczny i nieudolny, że produkcja może jawić się bardziej jako parodia czy pastisz. Widz nie odczuje magii kina, bo w wykreowany świat przedstawiony nie sposób uwierzyć – efekty specjalne były bardzo mocno przestarzałe już w chwili premiery. Film spotkał się z chłodnym przyjęciem i nie miał wysokiej frekwencji w kinach. Na Zachodzie trafił do dystrybucji bezpośrednio na kasety VHS.

Przyjaciel wesołego diabła (1987, J. Łukaszewicz)

Mieszkańcy Krainy Jasności od wieków prowadzą walkę ze złym Duchem Ciemności. Jedyną osobą, której udało się wydostać z jego labiryntu, jest Witalis. Kiedy starzec nagle traci wzrok, jego wychowanek musi udać się do królestwa Ducha i stoczyć z nim walkę. Podczas wyprawy dołącza do niego Piszczałka – tytułowy wesoły diabeł.

Choć film jest adaptacją prozy Kornela Makuszyńskiego, widać w nim wyraźne wpływy amerykańskiego kina popularnego. Wątek wędrówki do królestwa zła, typowy dla gatunku fantasy, osadzono w poetyce magii i miecza (akcja toczy się w quasi-średniowiecznym baśniowym świecie, spopularyzowanym m.in. przez Niekończącą się opowieść [1984, W. Petersen] i Legendę [1985, R. Scott]), zaś postać Piszczałki przywodzi na myśl tytułowego bohatera E.T.– stworzenie na pierwszy rzut oka straszne, lecz w rzeczywistości wdzięczne, szlachetne i komiczne.

Bliskie spotkania z wesołym diabłem (1989, J. Łukaszewicz)

Kolejny film przedstawiający perypetie Piszczałki zupełnie już nie krył inspiracji twórczością Spielberga. Tytuł bezwstydnie nawiązuje do przeboju z drugiej połowy lat 70., zaś warstwa fabularna to niemal kopia E.T. W obu filmach nieakceptowany przez świat dorosłych stworek zaprzyjaźnia się z dzieckiem, które udziela mu schronienia. Wspólny jest też „cudowny” finał obu dzieł.

W sequelu popularnego filmu Jerzego Łukaszewicza (sam pomysł nakręcenia kontynuacji może stanowić tu ukłon w kierunku strategii twórców Kina Nowej Przygody) nieudany wydaje się sposób przedstawienia Piszczałki. O ile w Przyjacielu… „kudłaty i durnowaty” diabeł bawił, o tyle w Bliskich spotkaniach… (zwłaszcza w pierwszej połowie filmu) dziecięcego widza może zwyczajnie przerażać. Wystarczy przejrzeć fora internetowe, by się przekonać, że wielu dzisiejszych trzydziestolatków uważa, iż Piszczałka, wraz z Buką z animowanych Muminków (1990–1992), zniszczył im dzieciństwo.

Tekst ukazał się w czasopiśmie EKRANy nr 2/2017

Dodaj komentarz


Recenzje

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Zmiennokształtność: Eisenstein jako metoda

Od 22 czerwca do 23 września 2018 roku

Marcel Broodthaers, Karykatury-Grandville © Estate Marcel Broodthaers, Brussels (źródło: materiały prasowe organizatora)

Weneckie Biennale na Bródnie

Od 23 czerwca do 1 lipca 2018 roku

Weneckie Biennale na Bródnie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wystawa laureatów konkursu Wystaw się w CSW 2017

Od 22 czerwca do 22 lipca 2018 roku

Agnieszka Fiejka, bez tytułu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Rewolucja w sypialni. Łóżka w XIX wieku

Od 26 czerwca do 16 września 2018 roku

Łóżko w stylu empire, ok. 1810–1820. Śląsk(?), zbiory Muzeum Narodowego we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Józef Brandt 1841–1915

Od 22 czerwca do 30 września 2018 roku

Józef Brandt „Alarm” (źródło: materiały prasowe MNW)

Malarze XIX- i XX-wiecznego Gdańska

Od 22 czerwca do 15 lipca 2018 roku

Alfred Scherres  (źródło: materiały prasowe organizatora)

22. Międzynarodowy Festiwal Nova Muzyka i Architektura

Od 22 czerwca do 2 września 2018 roku

22. Międzynarodowy Festiwal Nova Muzyka i Architektura (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kontrakt rysownika

Od 22 czerwca do 23 sierpnia 2018 roku

Karolina Bielawska, Kompleks, Pałac Branickich (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zdzisław Sosnowski. Mój czas

Od 15 czerwca do 30 września 2018 roku

Zdzisław Sosnowski, „My time”, 2000 (źródło: materiały prasowe organizatora)

O ogrodach

Od 2 czerwca do 31 sierpnia 2018 roku

Janina Kraupe (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR