documenta 14, Ateny, kurator: Adam Szymczyk, 8.04-16.07.2017 r.

Przepływ, przemyt i dryf

Jedną z ciekawszych aranżacji w EMST jest dokumentacja i rekonstrukcja Symfonii syren (ok. 1922), której kompozytorem i pierwszym wykonawcą był multimedialny geniusz doby radzieckiej awangardy, Arseny Avraamov. Industrialne dźwięki, stawiając znak równości między muzyką a hałasem, nie są jedynym wątkiem muzycznym w ramach documenta. Prace pionierów muzyki generatywnej i elektronicznej zobaczyć można także w murach ateńskiego konserwatorium (Odeionu)[14], będącego częścią niezrealizowanej w całości koncepcji Ioannisa Despotopoulousa (1959)[15]. Otwarciu documenta w EMST towarzyszył performance argentyńskiej artystki Marty Minujίn Spłata greckiego długu Niemcom za pomocą oliwek i sztuki, będący kontynuacją projektu z roku 1985, w ramach którego artystka proponowała spłatę długu Argentyny Andy’emu Warholowi za pomocą waluty, którą miała być kukurydza: „latynoamerykańskie złoto”. W obecnej wersji stronę niemiecką odegrała aktorka ucharakteryzowana na kanclerz Niemiec, Angelę Merkel.

Marta Minujίn, Payment of Greek Debt to Germany with Olives and Art, 2017, performance w EMST, © Mathias Voelzke (źródło: materiały prasowe documenta 14)

Marta Minujίn, Payment of Greek Debt to Germany with Olives and Art, 2017, performance w EMST, © Mathias Voelzke (źródło: materiały prasowe documenta 14)

Natomiast najciekawszą pracą, zaprezentowaną w Ateńskim Konserwatorium (Odeionie), jest projekt Pre-Image (Blind as the Mother Tongue) (2017), którego autorem jest Hiwa K. Materiał filmowy, pomyślany jako dokumentacja performatywnej podróży odtwarzać ma trasę, którą niegdyś przemierzył on pieszo jako uchodźca z irackiego Kurdystanu. Jednym z etapów podróży była Grecja. Aby przeprowadzić ten re-enactment, Hiwa K zbudował skomplikowaną konstrukcję z luster zamocowanych na wysokiej tyczce. Ten cyrkowy rekwizyt, opierany na nosie, zmuszał artystę do wędrówki w niewygodnej pozycji, ale lustra miały umożliwiać kontrolę położenia i odbijać fragmenty mijanego pejzażu. Jednocześnie, jak zauważa sam artysta, w ten sposób jego odbicie w lustrach jawi się jako podrzędne wobec monitorującego spojrzenia kierowanego nań z góry. Natomiast narracja z offu dotyczy podróży z czasu przeszłego – trzech dni marszu bez jedzenia, koczowania w porcie w oczekiwaniu na ciężarówkę, w której podwoziu można się ukryć, a także tytułowej ślepoty w ciemności podczas ukrycia w trakcie nielegalnej podróży promem. Historię tę przerywają reminiscencje z jeszcze odleglejszej przeszłości, podobnie jak nawiedzać musiały one myśli maszerującego nocami uciekiniera. Co wydaje się szczególnie istotne – ponawiając trasę podróży i przypominając o jej wysiłku poprzez absurdalny, utrudniający poruszanie się i percepcję przestrzeni rekwizyt, Hiwa K formułuje refleksję na temat własnego, zmienionego już statusu. Oto przemierza ten dystans jako artysta wystawiający w prestiżowych zachodnich ośrodkach sztuki, potrzebny zachodniemu światu sztuki dla legitymizowania równościowej polityki. Dlatego jego odbicie w lusterkach jest odbiciem – by posłużyć się tu baumanowską metaforą – dawnego włóczęgi, któremu udało się zostać turystą.

Jednak w historii, którą opowiada Hiwa K są nieciągłości i możliwe konfabulacje, podobnie jak w samej biografii artysty. Dużo bardziej wiarygodne są zamieszczone przezeń, na jego stronie internetowej, anegdoty, jak opowieść o ojcu parającym się kaligrafią i konstruującym barwne plansze z folii, aby rodzina mogła mieć namiastkę kolorowej telewizji. Możliwym kluczem do intrygującej i podejmującej grę ze stereotypami narracji, którą buduje Hiwa K, jest anegdota Widok z góry, opowiadająca o migrancie, który, by uzyskać pozwolenie pobytu w Europie, wyuczył się szczegółów dotyczących miasta nazwanego przezeń „J”, leżącego w strefie uznawanej przez ONZ za tereny niebezpieczne. Bierna wiedza na ten temat, polegająca na spojrzeniu na miasto z perspektywy mapy, zapewniła mu osiągniecie celu, którego nie udało się osiągnąć prawdziwym mieszkańcom miasta J, znającym je jedynie z perspektywy własnego w nim bytowania.

Spojrzenie na problem z drugiej strony zapewnia zaprezentowana w Ateńskiej Szkole Sztuk Pięknych (ASFA) praca Artura Żmijewskiego Glimpse (2016-2017). Chropawy formalnie film, zarejestrowany na taśmie 16 mm, odnosi się do relacji między migrantami a mieszkańcami świata, do którego przybyli, by koczować na ulicach miast, takich jak Paryż i w obozach, takich jak „Dżungla” pod Calais. Niesiona przed kamerami pomoc zamienia się w upokorzenie, oferowane możliwości – w kolonialny spektakl. Artysta znalazł dla swej wypowiedzi adekwatną formę – niemy, monochromatyczny obraz staje się uniwersalny i ponadczasowy, przypominając nie tylko o kronikach filmowych z miejsc takich, jak warszawskie getto, ale uniwersalizując problem wypieranego ze zbiorowego pola widzenia ludzkiego nieszczęścia. Wątek migracji obecny w documenta nie jest więc przedstawiony czułostkowo. Otrzymujemy różne perspektywy – zarówno osobiste relacje, jak i spojrzenie kierowane z perspektywy litościwej (oraz dwuznacznej moralnie) pomocy w przypadku pracy Artura Żmijewskiego, czy wreszcie odniesienie do materialnych obiektów, jak w pracach Guillermo Galindo. Jego praca Score for Boca de la noche (2016) z serii Border Cantos (od 2013) to malarstwo na papierze wykonanym przetworzonej odzieży porzuconej na szlaku uchodźców zmierzającym z Meksyku do Stanów Zjednoczonych.

Artur Żmijewski, Glimpse, 2016-201, ASFA, kadr z wideo, fot. E. Wójtowicz (źródło: dzięki uprzejmości autorki)

Artur Żmijewski, Glimpse, 2016-201, ASFA, kadr z wideo, fot. E. Wójtowicz (źródło: dzięki uprzejmości autorki)

Koło hermeneutyczne

Przestrzeń ASFA jako instytucji edukacyjnej posłużyła także za miejsce inicjatyw takich, jak Anedukacja (seria warsztatów i wykładów pod hasłem: Co się przemieszcza? Co dryfuje? Co pozostaje?) i innych, które stawiają pytania o współczesne formy przekazywania wiedzy wobec kryzysu przemysłów wiedzy i nadmiaru samozwańczych autorytetów. Anedukacja to neologizm mający określać system pobierania wiedzy, wywodzący się z pogranicza anarchii i pedagogiki[16]. Dlatego szczególnie interesujące jest tam zestawienie różnych postaw i propozycji w zakresie edukacji (filmy dokumentujące niekonwencjonalną dydaktykę Oskara Hansena, Shantinikelan School w Indiach, diagramy Allana Sekuli ilustrujące tezę, że szkoła jest fabryką) oraz rozmaitych, czasem utopijnych wspólnot. Przykładem jest Ciudad Abierta – południowoamerykańskie, eksperymentalne osiedle, otwarte obecnie tylko z nazwy i niedostępne dla przybyszów z zewnątrz, chyba, że jest się umówionym na płatne zwiedzanie enklawy. Bonita Ely proponuje rozbudowaną instalację-environment Plastikus Progressus: Memento Mori (2017) składającą się z narracji dotyczących faktycznych i fikcyjnych zdarzeń związanych z degradacją środowiska naturalnego. Anedukacja polega między innymi na zapewnieniu perypatetycznego doświadczenia tym widzom wystawy, którzy chcieliby wziąć udział w spacerach po wyznaczonych trasach, z towarzyszeniem motywu znanego z antycznego teatru – greckiego chóru. Grupa przewodników tworząca Chór odnosi się do roli teatralnego chóru, mediującego niejako między aktorami a publicznością; uczestnicy spaceru mogą bowiem negocjować jego trasę i tematykę podejmowanej dyskusji.

To uwidacznia perypatetyczną formuła wpisaną w całość koncepcji ateńskiej wystawy – najwięcej nauczymy się od Aten przemierzając miasto, zarówno na jego powierzchni, jak i jeżdżąc metrem, co jakiś czas mijającym najpopularniejszą wśród turystów stację Akropol, którą zdobi wielkoformatowa fotografia słynnej greckiej aktorki i niezłomnej aktywistki politycznej, późniejszej greckiej minister kultury, Meliny Mercouri, uwiecznionej na tle tej budowli. Perypatetyczne doświadczenia, o których przypominają ruiny Liceum Arystotelesa (zał. 335 p.n.e), w pobliżu których znajduje się ateńskie konserwatorium, zakładały zdobywanie doświadczenia i pobieranie nauk w trakcie spaceru. Komplementarność ruchu ciała w przestrzeni i uruchomienia umysłu w rozmowie miały sprzyjać rozwojowi intelektu. Patronem perypatetyki, czyli bycia w ciągłym ruchu wydaje się właśnie Hermes, opisany przez Jana Parandowskiego jako bohater licznych anegdot, chytry szelma, ale także posłaniec bogów, który „przez cały dzień biegał i latał”[17]. Jeżeli więc wywodząca się od jego imienia hermeneutyka miałaby stać sie pomocna w odczytaniu klucza tegorocznych documenta, to istoty znaczenia tej wystawy należy upatrywać w zagadnieniu fizycznej mobilności. Tym bardziej jest to przekonujące, gdy przypomnieć sobie figurę koła hermeneutycznego, za sprawą której „nie można zrozumieć całości bez zrozumienia szczegółu, a szczegół nie może być zrozumiany bez odwołania się do całości”[18]. Koło hermeneutyczne zatoczone zostanie w pełni (i zgodnie z ujęciem Hansa-Georga Gadamera), gdy obie części wystawy spotkają się w doświadczeniu widzów, wyposażonych przecież we własne przedsądy (termin Gadamera). Zmiana, jaka zachodzi wskutek zatoczenia hermeneutycznego koła jest możliwa wtedy, gdy „podmiot poczuje obcość przekazu, czyli stan rzeczy niezgodny z jego pierwotnymi przekonaniami”[19]. A zatem ateńska lekcja polegać może właśnie na doświadczeniu, na sposób gadamerowski, zetknięcia z procesem poznawczym, jaki zapewnia poruszanie się po kole hermeneutycznym. Na jego osi znajdują się pojęcia takie, jak: kryzys, uchodźcy, tradycja antyczna, globalizacja, klasyczność, świat sztuki, postprawda. Zatem od nastawienia i czujności odbiorców wystawy zależy, czy to, czego Ateny mogą nas nauczyć, zostanie przyswojone. Jest tak również dlatego, że dziś przedsądy utrwala także izolacja w bańkach informacyjnych.

Wnętrze Ateńskiej Szkoły Sztuk Pięknych (ASFA) przygotowane na projekt Anedukacja, fot. E. Wójtowicz (źródło: dzięki uprzejmości autorki)

Wnętrze Ateńskiej Szkoły Sztuk Pięknych (ASFA) przygotowane na projekt Anedukacja, fot. E. Wójtowicz (źródło: dzięki uprzejmości autorki)

Południe – północny zachód

Dlatego jednym z najbardziej interesujących projektów łączących obie lokalizacje documenta jest właśnie performatywna podróż, której patronować miał Hermes – grecki bóg obuty w sandały ze skrzydełkami. Ateńska ulica Dionizego Areopagity stała się punktem startu podróży konnej mającej za cel odległe o wiele kilometrów Kassel (w linii prostej 1845 km). Projekt The Athens-Kassel Ride: The Transit of Hermes zainicjowany został przez Rossa Birrella, szkockiego artystę, którego intrygujące i oszczędne formalnie projekty wchodzą w dialog z tradycją europejskiego dziedzictwa kulturowego i narzuconych przez nie cywilizacyjnych powinności. Jednym z jego długofalowych projektów jest fotograficzna dokumentacja gestu wyrzucania do wód rzeki lub morza książek, których treść uznaje się za ważną dla dorobku intelektualnego Europy[20]. W ramach innego projektu zorganizował on w dniach otwarcia documenta koncert orkiestry złożonej z syryjskich ekspatów (Syrian Expat Philharmonic Orchestra – SEPO), która wykonała Symfonię pieśni żałosnych Henryka Mikołaja Góreckiego.

Idea The Athens-Kassel Ride została pomyślana przez Birrella jako podróż najbardziej esencjonalna w swym przebiegu i tempie, a jednocześnie najbardziej dziś archaiczna, czyli jako jazda konna. Jest to jednocześnie odwołanie do drogi przebytej przez Aimé Félixa Tschiffely’ego, który pokonał konno dystans 16 tysięcy kilometrów między Buenos Aires a Nowym Jorkiem (1925-1928) i opisał to w swojej książce Wyprawa Tschiffely’ego (1933)[21]. To wejście w dialog z tym przedsięwzięciem poprzez jego artystyczną rewalidację. Trasa podróży zaplanowanej przez Birrella w ramach projektu Athens-Kassel Ride obejmuje trzy tysiące kilometrów, które czworo jeźdźców miało pokonać w sto dni (jest to liczba odpowiadająca czasowi trwania wystawy w Kassel). Jeźdźcy wyruszyli spod Akropolu 9 kwietnia przypominając jednocześnie o losach dzieł sztuki, które w taki sam sposób stamtąd wyruszyły – mowa tu o reliefach z warsztatu Fidiasza ze scenami procesji panatenajskiej, które wywiezione zostały m.in. do British Museum przez lorda Elgina i które do dziś pozostają przedmiotem sporu między Grecją a Wielką Brytanią. Roszczenia w tej sprawie są każdorazowo oddalane przez stronę brytyjską, a faktycznego zawłaszczenia dopełnia zawłaszczenie na poziomie języka – rzeźby te są nazywane „marmurami Elgina”, tracąc semantyczny związek ze swoją rzeczywistą historią. Jak zatem przeczytać można w odautorskiej wypowiedzi Birrella, opublikowanej na stronie documenta, celem wiadomości, jaką ma do przekazania Hermes nie jest Kassel, podobnie, jak Ateny nie są właściwie punktem wyjścia[22]. Akcent położony jest na sam proces, pozostawanie w ruchu, które ma moc sensotwórczą, jak zauważa przywoływany przez autora Giorgio Agamben[23]. Nieprzypadkowo zatem podstawowym elementem identyfikacji wizualnej documenta stała się linia łącząca te dwa miasta.

W projekcie Birrella pobrzmiewa także echo zwrotu w turystyce w stronę postawy świadomie powolnej (slow) ale raz jeszcze warto zwrócić uwagę na kwestię przemieszczania się ciał w przestrzeni podzielonej granicami naturalnymi (góry, rzeki) i sztucznymi – granicami państw, na przykład tych należących do strefy Schengen. Trasa ta wydaje się pokrywać z nakreśloną na potrzeby wystawy linią, a jest także, zapewne nieprzypadkowo, trasą podobną do tej, jaką pokonują zmierzający z południowego wschodu na północny zachód migranci.

  1. Konserwatorium Ateńskie, założone w 1871 przez Ateńskie Stowarzyszenie Muzyki i Teatru prowadziło nauczanie gry na dwóch tylko instrumentach: flecie i gitarze, zgodnie z założeniami estetyki apollińskiej i dionizyjskiej.
  2. W skład założenia miały wchodzić: teatr, centrum kongresowe, muzeum, biblioteka i amfiteatr plenerowy.
  3.  Athens Documenta 14: Daybook, dz.cyt. s. 56.
  4. J. Parandowski, Mitologia, Wydawnictwo Puls, Londyn 1992, s. 76.
  5. Wikipedia [online]. [dostęp: 30 czerwca 2017 r.].
  6. Tamże.
  7. Były to książki autorów takich, jak m.in. Zygmunt Freud, Martin Heidegger, Thomas More, Aldous Huxley, Erazm z Rotterdamu, a także dzieła zebrane Marksa i Engelsa.
  8. Por. A. Tschiffely, Wyprawa Tschiffely’ego. Konno przez dwa kontynenty, przeł. T. S. Gałązka, Wyd. W.A.B, 2015.
  9. R. Birrell, The Transit of Hermes, documenta [online] [dostęp: 30 czerwca 2017 .].
  10. Por. G. Agamben, Wspólnota, która nadchodzi, przeł. S. Królak, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2008. Birrell odwołuje sie do przekładu The Coming Community na język angielski autorstwa Michaela Hardta i wydania z roku 1993 nakładem University of Minnesota Press.

EWA WÓJTOWICZ – dr hab. nauk humanistycznych, absolwentka poznańskiej ASP. Autorka książek Net art (2008), Sztuka w kulturze postmedialnej (2016) oraz tekstów poświęconych sztuce mediów. Wykłada na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu.

Tekst powstał w wyniku realizacji tematu finansowanego ze środków na utrzymanie potencjału badawczego w ramach działalności statutowej Wydziału Edukacji Artystycznej UAP w Poznaniu.

1 komentarz do artykułu “Documenta 14. Ateńska lekcja”

  1. Z tekstu wynika, że pisząc o poprzedniej edycji Chodzi Pani Wójtowicz o documena 13 ? Kuratorką tych była Carolin Christov Bakargiev a nie Catherine David.Cytuję Pani tekst:”Poprzednia edycja, której kuratorką była Catherine David, w sposób intertekstualny połączyła obiekty przypisane różnym kulturowym kontekstom i ustanowiła znaczenia między światem sztuki współczesnej a historią (globalną i lokalną), polityką oraz estetyką. Documenta 13 obejmowały także wydarzenia towarzyszące zaplanowane w Egipcie, Afganistanie i Kanadzie…”
    pozdrowienia Alexandra Hołownia

Dodaj komentarz


Recenzje

Not a Pretty Story

Magdalena Kargul

„I Am Not Your Negro”, reż. Raoul Peck (źródło: materiały prasowe Magnolia Pictures)

Otwieranie formy

Paweł Bień

Oskar i Zofia Hansenowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ucieczka do przodu

Sebastian Pytel

„Człowiek z magicznym pudełkiem”, reż. Bodo Kox, 2017 (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Świat zahibernowany

Piotr Jemioło

„Zero K”, Don DeLillo, Oficyna literacka Noir sur Blanc, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

W grotach pamięci

Rafał Augustyn

Alberto Ginastera, „Bomarzo”, fot. Javier del Real (źródło: materiały prasowe Teatro Real w Madrycie)
więcej artykułów

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Awers/rewers. Architekt Bohdan Lachert

Od 24 listopada 2017 roku do 2 kwietnia 2018 roku

Dom własny Bohdana Lacherta przy ul. Katowickiej 9 w Warszawie, pokój stołowy i oranżeria, fot. Witalis Wolny, 1972, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (źródło: materiały prasowe organizatora)

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

David Lynch. Silence and dynamism

Od 12 listopada 2017 roku do 18 lutego 2018 roku

„Shadow of a Twisted Hand Across My House”, 1988, Copyright: David Lynch (źródło: materiały prasowe organizatora)

43. Biennale Malarstwa Bielska Jesień 2017

Od 10 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Sebastian Krok, Amor, 2016, tempera, akryl, alkid, lakier do podłóg na pościeli nabitej na krosno, 23x30 cm (źrodło: materiały prasowe organizatora)

Odciskanie świata

Od 11 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Fot. Sandra Kępa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kryptonim Żegota – ukryta pomoc, pomoc ukrytym

Od 16 listopada 2017 roku do lipca 2018 roku

Polskie i żydowskie dzieci, podopieczni domu sierot w Poroninie, po 1945, wł. prywatna (źródło: materiały prasowe organizatora)

37. Konkurs im. Marii Dokowicz – Najlepsze Dyplomy UAP

Od 10 do 16 listopada 2017 roku

Natalia Zakrzewska, Najlepsze Dyplomy 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR