Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie: Koszycka moderna, kuratorki: Zsófia Kiss-Szemán, Natalia Żak, 16.09.-27.11.2016 r.

Nasz dom położony przy ulicy Głównej miał prawdziwie wielkomiejski charakter; była to kamienica dwupiętrowa, z szerokim frontem i obszerną bramą (…) z każdego piętra spoglądał na ulicę długi rząd dwunastu okien (…) Miasto nie znało jeszcze wodociągów. Na środku podwórza znajdowała się okrągła studnia, z której za pomocą elektrycznej pompy dostarczano wodę do mieszkań.(…) W większości domów w mieście wprowadzono już elektryczne oświetlenie (…) W wielu jednak domostwach w codziennym użyciu były jeszcze lampy naftowe.

Tak wspomina zapamiętane z dzieciństwa rodzinne miasto Sándor Márai. Pisarz urodził się w Koszycach w roku 1900, dwadzieścia lat przed okresem kulturowego i artystycznego ożywienia. Za jego czasów miasto mające za sobą burzliwą historię żyło w tradycyjnych strukturach społecznych, w ustalonym porządku znajdując racje swego istnienia. Pierwsza wojna światowa ponownie naruszyła jego spokój, otworzyła przed społecznością nowe wyzwania, przyniosła niepokojące pytania.

Gejza Schiller, „W kawiarni”, 1924, Východoslovenská galéria Košice (źródło: mat. prasowe organizatora)

Gejza Schiller, „W kawiarni”, 1924, Východoslovenská galéria Košice (źródło: mat. prasowe organizatora)

Miasto od dawna doznawało na sobie zawirowań historii. Leżało w regionie Karpat Wschodnich, w którym krzyżowały się różne kultury, przecinały się dramatycznie losy narodów i lokalnych społeczności. Każda z nich odciskała swe piętno i nadawała nazwie miasta własne brzmienie. Stąd poza słowackimi Koszycami to także węgierskie Kassa, czeskie Kośice i niemieckie Kaschau. Po kilku wiekach funkcjonowania w granicach monarchii habsburskiej Koszyce przeżywały swój rozkwit w Królestwie Węgierskim. W 1920 roku mimo że właśnie Węgrzy stanowili większość jego mieszkańców, znalazło się w granicach Pierwszej Republiki Czechosłowackiej. Obecnie należy do Słowacji.

Usytuowanie Koszyc na styku różnorodnych tradycji i kultur stało się ich bogactwem. Wzajemne przenikanie się żywiołów węgierskiego, słowackiego, żydowskiego niemieckiego i czeskiego nadawało przestrzeni miasta uniwersalny, ponadnarodowy charakter. Być może dlatego wielu artystów pogranicza tu właśnie w latach dwudziestych XX wieku znalazło przystań.

Po upadku lewicowego rządu na Węgrzech zasilili oni znacząco lokalne środowiska, dla których działalność, twórczość i poglądy przybyszów stały się nie lada wyzwaniem. Ich artystyczna aktywność ożywiła nieduże miasto (Koszyce liczyły w 1921 roku ok. 53 tysiące mieszkańców), nadała mu nowy wyraz daleki od mieszczańskiej poprawności.

Tak powstawało zjawisko nazwane po latach (w trakcie starań o przyznanie Koszycom Europejskiej Stolicy Kultury 2013) koszycką moderną. Współtworzyli je zarówno Koszyczanie, tacy jak Konstantin Kovari-Kaćmarik, Konstantin Bauer czy Anton Jaszuch jak i przybysze Geza Schiller, Frantisek Foltyn, Eugen Krón. Wielu z nich było związanych wcześniej z artystycznymi kołami Budapesztu, Wiednia czy Berlina. W ich pracach można dostrzec cechy charakterystyczne dla panujących w tym czasie nurtów – postimpresjonizmu, ekspresjonizmu i kubizmu.

Istotę tego zjawiska, jego uwarunkowania kulturowe, artystyczne i polityczne możemy poznać na wystawie zorganizowanej przez Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie we współpracy ze Wschodniosłowacką Galerią w Koszycach.

*

Fascynacja miastem, techniką, postępem cywilizacyjnym tak charakterystyczna dla  modernizmu w sztuce koszyckich artystów znalazła także swój nieco inny, intymny wyraz. Zwracają się oni raczej do przedmieść. To zaułki i małe uliczki pełne melancholii są przedmiotem ich uwagi.

Konštantín Bauer, „Uliczka”, 1927, Východoslovenská galéria Košice (źródło: mat. prasowe organizatora)

Konštantín Bauer, „Uliczka”, 1927, Východoslovenská galéria Košice (źródło: mat. prasowe organizatora)

Brama na ulicy Keźmarskiej (1911) Konstantego Kovariego-Kaćmarika, Uliczka (1927) i Koszyckie podwórze (1926) Konstantego Bauera czy też znakomita mieniąca się kolorami zachodzącego słońca Ulica Nowa w Lewoczy (1921) Vilmosa Perlrott-Csaby aczkolwiek odmienne stylowo są tego dobrym przykładem. Przywołują one na pamięć prowincjonalne pejzaże polskich malarzy żydowskiego pochodzenia jak choćby Brugge – Ulica w słońcu Artura Markiewicza (1920), Pejzaż Kazimierza Maurycego Trębacza czy też Henryka Epsteina Zima w Clamart (1918). Są to bezludne przedmieścia sprawiające wrażenie opuszczonych przez swych mieszkańców. Choć ich twórcy korzystają z innych technik i innej palety barw noszą one w sobie podobną aurę.

Miejski temat uzupełniają sceny z kawiarni – przestrzeni, która była ulubionym motywem impresjonistów i postimpresjonistów. Wyraźny ślad tej inspiracji nosi na sobie płótno Juliusa Jakoby’ego W barze (1929) podobne w aurze do „kawiarnianych” płócien Augusta Renoire’a, gdy W kawiarni Gezy Schillera wpisuje się już w nurt malarstwa ekspresjonistycznego. Pojawia się także surowy miejski pejzaż z dymiącymi kominami, fabrycznymi halami, siecią energetyczną. Te atrybuty industrializacji, technicznego postępu niesionego przez kapitalizm stanowią ważny składnik zarówno w pejzażu Młynówki ( 1924) Frantiska Foltyna jak i Miejskiego motywu Gezy Schillera (1924). Plan pierwszy obydwu płócien zajmują spokojne sceny rodzajowe: w Młynówce to spacer zakochanych przez park, w obrazie Schillera zaś rodzina spoglądająca z mostu na rzekę i płynącą nią parę w łódce. Jednak tło tych idyllicznych scen stanowi wspomniany już przemysłowy pejzaż. Takie rozmieszczenie akcentów koresponduje z wyraźnie obecnymi w sztuce  koszyckich artystów wątkami społeczno – obyczajowymi.

Są one widoczne zarówno w twórczości Konstantego Bauera i Frantiska Foltyna dając dowód ich społecznej wrażliwości jak i przekonania, że postęp doskonaląc formy życia społecznego i ekonomicznego poszerza jednocześnie obszar ubóstwa i wykluczenia, prowadzi też do rozpadu tradycyjnych więzi społecznych. Taką wymowę mają Uchodźcy Bauera kojarzący się z obrazem Maurycego Minkowskiego Po pogromie ( 1905) czy też z płótnem Leopolda Pilichowskiego Na dworcu kolejowym ( 1901). Ukazują one niepewność losu, bezradność dorosłych i bezbronność dzieci, poczucie zagrożenia a także rezygnację i bierność wobec doznanej przemocy.

Strony: 1 2

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

JEMS Architekci. (RE)KOLEKCJE

Od 28 kwietnia do 20 sierpnia 2017 roku

Międzynarodowe Centrum Kongresowe w Katowicach, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Anna Przybył. Pragnienia

25 kwietnia 2017 roku

Anna Przybył, „Pragnienia” (źródło: materiały prasowe wydawcy)

14. Wiosna Jazzowa Zakopane 2017

Od 28 kwietna do 2 maja 2017 roku

Mateusz Gawęda Trio (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zuza Golińska / Magdalena Łazarczyk. Niewidzialna ściana

Od 28 kwietnia do 1 czerwca 2017 roku

Zuza Golińska / Magdalena Łazarczyk, stopklatka z wideo „Niewidzialna Ściana”, 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sztuka w sztuce

Od 28 kwietnia do 1 października 2017 roku

Tezi Gabunia, „Włóż głowę do galerii (Luwr”), 2015–2016, instalacja, 50 × 82 × 50 cm, dzięki uprzejmości T. Gabunii, Popiashvili Gvaberidze Window Project, Tbilisi (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tu jesteśmy

Wybrane prace z kolekcji Krzysztofa Musiała

Od 28 kwietnia do 15 sierpnia 2017 roku

Henryk Stażewski, „Kompozycja nr 33”, 1975, akryl, płyta, fot. Agata Ciołek (źródło: materiały prasowe organizatora)

Bratislava pro Wratislavia / Wratislavia pro Bratislava

Od 27 kwietnia do 3 czerwca 2017 roku

Martin Špirec, „Morze spokoju”, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Okupanci. Niemcy w Krakowie

Od 27 kwietnia do 29 października 2017 roku

Żołnierz niemiecki na moście Dębnickim pozujący do zdjęcia na tle Wawelu. Na rewersie odręczny podpis: „Przed wyruszeniem transportu z Krakowa do Berdyczowa” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Presja istnienia

Od 21 kwietnia do 12 maja 2017 roku

Piotr Ambroziak, „Urban cave III”, akryl, spray, 2017 (źródło: materiały autora)

Henryk Stażewski. Kolekcja sztuki XX wieku

Od 21 kwietnia do 11 czerwca 2017 roku

Henryk Stażewski, bez tytułu, poł 70. XX ., fot. © Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR