Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie: Villa Straylight. Trylogia wystawowa z udziałem: Michała Frydrycha, Piotra Grabowskiego, Kuby Bąkowskiego, kurator: Stach Szabłowski, 29.01-22.05.2016 r.

Twórczość młodych artystów polskich od początku lat 90. zmierzała poza ideologie, co miała pokazać wystawa Idee poza ideologią (CWS Warszawa, 1993). Ale niedługo potem dynamiki nabrała koncepcja „sztuki krytycznej”, która była z jednej strony amerykańsko-brytyjskim importem, a z drugiej konsekwencją działań neoawangardowych, ubranych w ponowoczesny kostium badawczy, de-kompozycji oraz przywoływanego chętnie pojęcia gry i dekonstrukcji.

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

W 2016 roku stare strategie wydają się wyczerpane, ale walka ideologiczna rozgrywa się nadal na całym polu kultury, w tym sztuki wizualnej. Patrząc na to, co się zdarzyło w ostatnim czasie w wystawiennictwie, zauważymy neomarksistowskie działania nie tylko artystów, krytyków, ale i organizatorów wielkich wystaw, do których należało ostatnie biennale w Wenecji. Scena artystyczna w Polsce coraz bardziej przypomina sytuację z okresu przełomu lat 20. i 30. XX wieku, z polaryzacją na lewicę i prawicę, która korzysta także z praktyk neoawangardowych, nie tylko z tzw. stylu narodowego.

Z bardzo dużym zainteresowaniem obejrzałem wystawę Michała Frydrycha Villa Straylight w CSW w Warszawie, która znajduje się w zupełnie innym polu artystycznym, można by rzec nawet – poza ideologiami. Warto zaznaczyć, że jest to większy projekt, „trylogia wystawowa”, gdyż po tej wystawie ekspozycję swych prac pokazał Piotr Grabowski (11 marca – 17 kwietnia), a w późniejszym terminie zaczął się pokaz Kuby Bąkowskiego (22 kwietnia – 22 maja), najbardziej znanego twórcy z trojga wystawiających. Z tego powodu projekt ten jest wyjątkowy, być może sygnalizuje nową tendencję artystyczną, tym bardziej, że inna ekspozycja z CSW, znanej polsko-francuskiej artystki Angeliki Markul, także wpisuje się w krąg nieprzewidywalności i oniryzmu i bliska jest, mimo wielu różnic, Villi Straylight.

W pierwszej sali ekspozycyjnej, będącej wstępem do całości, można było zobaczyć prace trzech wspomnianych artystów, zapowiadające trzy postawy oraz dwie kolejne wystawy. Był to szczególnie dziwny konglomerat artystyczny w formie przypominającej Kunstkamerę, pełny także odniesień do krytyki artystycznej. Składał się z wielu nietypowych obiektów artystycznych, zacierających granice między realnością, różnymi formami najnowszej twórczości (wideo, monitory, instalacje) a pojęciem cyberprzestrzeni, do której punktem odniesienia była powieść Wiliama Gibsona (będącego, co warto przypomnieć, autorem terminu „cyberprzestrzeń”). Punktem wyjścia dla omawianej wystawy były jego powieści z Trylogii Ciągu: Neuromancecer, Graf Zero i Mona Liza Turbo,  oscylujące między między realnością a przestrzenią wirtualną. Oczywiście pojawia się przed artystami duże niebezpieczeństwo naśladownictwa, a zwłaszcza ulegania pop-kulturze (filmy Davida Lyncha, braci Wachowskich) czy nawet groźba banalizacji podejmowanych tematów, gdyż wiele wytworów z kręgu prozy science-fiction ma zazwyczaj krótki żywot artystyczny, podobnie jak komiks.

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wytworzona w pierwszej sali, będącej wstępem i swoistą wizytówką wystawy, dziwna aura nie uległa osłabieniu czy zatraceniu w kolejnych wnętrzach tej bardzo dużej ekspozycji, która – warto dodać – była nietypowo i ciekawie zaaranżowana, co dotyczyło także tak drobnych elementów, jak podpisy prac. Sam Frydrych w Oprowadzeniu po wystawie oraz jej kurator, Stach Szabłowski wyjaśniali niektóre zagadnienia. Wystawę można było oglądać intuicyjnie lub, jeszcze lepiej, wczytując się w jej katalog, gdyż poruszane sprawy czy poszczególne problemy są często hermetyczne. Tylko jedna praca Pudełko/Cornell jest bezpośrednio oparta na powieści Gibsona Graf Zero. Jest to paradadaistyczny obiekt z użytą kością oraz płytą główną z komputera – niczym dzieło sztuki wykonane, a właściwie podrobione przez sztuczną inteligencję.

Ekspozycja była zatem – powtórzę raz jeszcze – nietypowa. Ścięte konary drzew, obiekty makiety, w końcu pulsujące formą malarstwo, które także czasem odnosiło się w postmodernistyczny sposób do historii sztuki (np. do Hansa Holbeina mł.). Ale pomimo dużej rozpiętości formalnej, gry różnymi konwencjami i lekkiego przymrużenia oka widocznego w postawie Frydrycha, widoczne były poważne rozważania na temat struktury, w tym struktury dzieła sztuki, którą autor wywodzi z języka. Czy jest to zatem nowa próba strukturalizmu w sztuce, próba podążenia szlakiem wyznaczonym niegdyś przez Claude Lévi-Straussa czy Rolanda Barthesa w kierunku badań nad całością kultury? To pokaże przyszłość! Dociekania z lat 60. i 70. XX wieku dotarły do aporii, nie udało się ich rozwikłać. Barthes w końcu lat 70., żegnając się ze światem, zmienił diametralnie swoją koncepcję filozoficzną na paraartystyczną, choć umożliwiającą interpretację najważniejszych modeli obrazu fotograficznego (w takich ramach możemy odczytać słynną książkę Camera Lucida, funkcjonującą w Polsce pod niewłaściwym tytułem jako Światło obrazu).

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kolejna salka z warszawskiej ogromnej ekspozycji, jeśli mierzyć nakład włożonej pracy i ilość eksponatów, zatytułowana „las” (określenie artysty) pokazuje przemieszczanie się form, które mogą być „naturalną” strukturą ściętego pnia drzewa, jak też malarstwem utrzymanym w tradycji Jeana Arpa, czy – może w jeszcze większym stopniu – Władysława Strzemińskiego. Ale obrazy Frydrycha są jednak bardziej tekstualne oraz wpisują się w tradycję „psychedelic art” oraz abstrakcji pomalarskiej, epatują wręcz rozciąganiem słów czy liter, aż do ich nieczytelności. I są one novum na mapie malarstwa polskiego, gdyż świadomie nawiązują do kilku konwencji. Trudno powiedzieć czy są one abstrakcyjne, czy figuralne.

Zaprezentowano także obiekty przestrzenne fluorescencyjne, emitujące kolorowe światło. Można więc spojrzeć na tę salę również jak na formę sztuki ekologicznej. Jednak sądzę, że dla artysty był to trop poboczny. Znaczenia w tzw. rzeczywistości wirtualnej są zmienne, a często okazują się być tylko iluzją. To co wydawało się przestrzenne, okazuje się płaskie, jak ze stereoskopowej fotografii, która już w XIX-tym wieku dążyła do uczynienia świata wirtualnym.

O przewrotnej postawie artysty wiele mówi intersująca praca pt. Między (nogami). Z jednej strony widoczna jest tu fascynacja poezją Stanisława Dróżdża – konceptualnego minimalisty, tworzącego jedyne w swym rodzaju kalambury słowno-filozoficzne. Lekcja tego wrocławskiego artysty została przewrotnie i z sarkazmem zaprzęgnięta do wyrażenia idei pornograficzności, ale bez obsceny, co jest dużym autem, gdyż uszanowano w tym przypadku postulaty i etykę sztuki Dróżdża. Wnętrze obiektu, który metaforycznie i prawie dosłownie unosi się w powietrzu, w przesłaniu Dróżdża wyraża zupełnie inne treści, paradoksalnie przekazane tym samym językiem wizualnym. Interesujące jest łączenie przeciwstawnych dyskursów myślowych u artysty tworzącego na granicy realności i wirtualności. Mówił: „A w tle pobrzmiewa nuta tęsknoty za wniebowstąpieniem, bliższym jednak «Bliskim spotkaniom trzeciego stopnia» niż barokowemu wniebowzięciu. Snop jasnego światła pada na ziemię, a widz wznosi się ku jasności, ku nieznanemu, które wypełnia biały szum danych w tętnicach biegnących przez «private parts» cyfrowego świata”[1].

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Michał Frydrych, „Villa Straylight. Rozdział I”, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Warszawa 2016, fot. Ernest Wińczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Cechą eklektycznego stylu Frydrycha jest widmowość, programowanie, przemieszczanie znaczeń, które nowym/starym językiem mówią nie tyle o Gibsonie i jego koncepcjach, będących wrotami „nowej percepcji”, ale o własnym świecie imaginacji, w której, jak w życiu, skrywa się wszystko od atmosfery voodoo do koncepcji cyberprzestrzeni, o czym artysta mówił w bardzo ciekawym wywiadzie z kuratorem wystawy, Stachem Szabłowskim[2].

Ważną częścią ekspozycji jest ciemny korytarz, quasi-labirynt pt. Bloodsugarsexmagik, do którego wchodzimy przez ogromnej skali kartkę przeniesioną z komiksu, z tekstem na temat alchemicznej przemiany[3]. Czy komiks może być poważnym dziełem? Czym jest poważne dzieło w XXI wieku? Na to pytanie w zasadzie odpowiedział twierdząco Roy Lichtenstein już w latach 60. XX wieku, ale zawsze trzeba być ostrożnym w posługiwaniu się tą formułą, która łatwo staje się infantylna. Michał Frydrych zmonumentalizował komiks, tworząc z niego ołtarz/wejście prowadzące przez ciemny pasaż, co przypomniało mi ekspozycję prac Jamesa Turrella z CSW w Warszawie (1998), która m.in. opierała się na analogicznym pomyśle krętego labiryntu z nieoczekiwanym zakończeniem w postaci pulsującego świtałem ekranu. Zawsze, jak sądzę, takie przejście w absolutnych ciemnościach ma charakter inicjacyjny. Wychodząc – a sądzę, że nie wszyscy z widzów odważyli się tędy przejść – doznajemy olśnienia, gdyż ukazuje się nam ostateczna rzeczywistość… wystawy, która jest rodzajem perpetuum mobile, Turn on, tune in, drop out, którego esencją jest tekst[4]. Całość pokazana na tle czerwonego tła zrobiła na mnie ogromne wrażenie. Kolorystyczne działania czerwieni i turkusu maszyny miały także swoje znacznie i moc oddziaływania[5]. Oczywiście jest to kontynuacja takich projektów, jak Licht-Raum-Modular László Moholy-Nagy’a czy Kineformy Andrzeja Pawłowskiego, ale perfekcja obiektu rzeźbiarskiego, idealny ruch tej boskiej/piekielnej maszyny każe się głęboko zastanowić nad istotą każdej twórczości, która znajduje się, jak mówił sam artysta w rozmowie ze Stachem Szabłowskim, między rozrywką a religią. I nie powinna za bardzo zbliżać się do tych sfer.

Nietypowa, ale bardzo przekonująca forma ekspozycji przypominała mi swym klimatem psychodeliczne filmy Lyncha. Była ona jak sądzę istotnym krokiem ku nierozwijanej w Polsce autonomicznej sztuce, polegającej na szczególnym rodzaju wizualności. Jest on zakorzeniony zarówno w tradycji malarstwa, jak i cyberprzestrzeni oraz wirtualności wywiedzionej ze strukturalizmu, ale co istotne – będącej poza wszelkimi ideologiami.

  1. Rozmowa Michała Frydrycha ze Stachem Szabłowskim, Villa Straylight, Rodział 1 [kat. wyst.], CSW Warszawa, 29 stycznia – 6 marca 2016.
  2. Ibid.
  3. Na temat istoty pracy Frydrych w mailu z 20.04.16 napisał mi: „Dodam może, że ten labirynt był instalacją zapachową, na którą składały się zapachy mieszanki kadzideł, feromonów, oraz świeżej krwi, które były uzupełniane każdego dnia, a przez który labirynt nawigowało się podążając za liną rozciągniętą w ciemności”. Ciekawe, że nie poczułem żadnego zapachu, ale może było spowodowane odczuciem zupełnej ciemności i normalnego w takiej sytuacji lęku.
  4. Według autora tekst brzmi: „Twoje pole widzenia jest sferyczne obserwuje wszystko naraz

     W jego środku płonie origami z płynnego neonu chłodnoróżowe światło oświetla wirujący stos potrzaskanych antycznych posągów

    masz napisy nabazgrane w głowie i one gasną i zapalają się (od siebie) na przemian

    Słowa lepią się jak miód, jesteś ze wszystkim bezpośrednio, bezpiecznie, szczerze

    wdech-wydech-moment paniki-wdech-wydech-opadasz w głąb złotej aksamitnej przestrzeni” (M. Frydrych, mail do K. Jureckiego, 19.04.16).

  5. Miałem wrażenie, że jest to metafora nowoczesnego infernum, gdzie rządzi jakaś nieludzka maszyna, tym bardziej, że kiedyś oglądałem taki film fantastyczny z maszyną czasu; według artysty istotne było jednak tylko operowanie ulubionymi zestawieniami kolorystycznymi, bez dalszych odniesień symbolicznych.  

KRZYSZTOF JURECKI (ur. 1960), krytyk i historyk sztuki, członek honorowy ZPAF i AICA. Specjalizuje się w historii sztuki XX wieku, zwłaszcza modernizmu i awangardy artystycznej, zajmuje się przede wszystkim fotografią i filmem eksperymentalnym. Autor kilku książek z zakresu fotografii. Pisał dla wielu pism artystycznych, obecnie dla „O.pl” i „Formatu”. Przewodniczący jury konkursu Cyberfoto w Częstochowie (od 2002) i Biennale Sztuki w Piotrkowie (od 2011). W latach 1998-2005 kierował działem Fotografii i Technik Wizualnych w Muzeum Sztuki w Łodzi. Kurator wystaw. Od 2007 roku związany z Galerią Wozownia w Toruniu. Wykładał na ASP w Poznaniu, Łodzi i Gdańsku, obecnie na WSSiP w Łodzi. Prowadzi blog: http://jureckifoto.blogspot.com/.

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego

29 marca 2017 roku

Zaczarowany świat teatru (źródło: materiały prasowe muzeum)

Zuzanna Szarek, Hanna Śliwińska. Innego końca świata nie będzie

Od 25 marca do 17 czerwca 2017 roku

Fot. Hanna Śliwińska (źródło: materiały prasowe organizatora)

Józef Hałas. Poszukiwania

Od 23 marca do 28 maja 2017 roku

Józef Hałas, „Przeciwstawienie O”, 1979 (źródło: materiały prasowe organizatora)

IDEA HOMINI. Wystawa malarstwa Marcina Kowalika

Od 29 marca do 29 kwietnia 2017 roku

Marcin Kowalik, „Grosz czynszowy”, 2017, 130 x 220 cm, akryl na płótnie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Blue Republic. Made in Blue Republic

Od 17 marca do 4 maja 2017 roku

Blue Republic, „Made in Blue Republic”, widok ogólny wystawy, fot. Maciej Zaniewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Short Waves Festival 2017

Od 21 do 26 marca 2017 roku

„Więzi”, reż. Zofia Kowalewska – kadr z filmu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Alina Belyagina. Body Building

Od 22 marca do 1 kwietnia 2017 roku

Alina Belyagina. Body Building, fot. Dymitry Pankov (źródło: materiały prasowe organizatora)

Prawie wszystko o Zwierzyńcu

Od 25 marca do 3 września 2017 roku

Z wystawy „Prawie wszystko o Zwierzyńcu” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Piotr Michałowski (1800–1855). Malarstwo i rysunek

Od 18 marca do 21 maja 2017 roku

Piotr Michałowski, „Krakus na koniu”, fot. A.R. Skowroński  (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jednoczesność zdarzeń

Wystawa wybranych prac laureatów i finalistów konkursu Artystyczna Podróż Hestii

Od 17 marca do 16 kwietnia 2017 roku

Olga Kowalska „Dom” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR