Galeria Sztuki Wozownia w Toruniu: Anna Baumgart. Terytorium Komanczów, 15.10-20.11.2016 r.

Wystawa Terytorium Komanczów w toruńskiej Galerii Sztuki Wozownia była przeglądem twórczości filmowej Anny Baumgart. Tytuł ekspozycji zaczerpnięty został z książki Arturo Péreza-Reverte – pisarza pracującego w przeszłości jako korespondent wojenny – który określił tak miejsca niebezpieczne, gdzie wstępuje się podejmując ryzyko, wbrew instynktowi, który każe się zatrzymać i zawrócić. Widz, wchodząc do galerii, również wkraczał na swego rodzaju „terytorium Komanczów” – tematyka prezentowanych filmów może bowiem zakłócić jego poczucie komfortu i wprowadzić go w stan niepokoju.

Anna Baumgart, kadr z filmu „Ciemna materia sztuki” (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Anna Baumgart, kadr z filmu „Ciemna materia sztuki” (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Ekspozycję otwierali Zdobywcy Słońca (2012) – historia pociągu agitacyjnego, przewożącego w 1920 roku sztukę propagandową z Moskwy do Berlina. Jest to mockument, czyli film wykorzystujący materiał dokumentalny do stworzenia fikcji. Materiały archiwalne przeplatają się tu z wyreżyserowanymi nagraniami. Całość oscyluje na pograniczu faktu i fikcji, przez co mamy problem z ich rozróżnieniem. Co ciekawe, Zdobywcy Słońca są częścią projektu artystyczno-naukowego Anny Baumgart i Andrzeja Turowskiego. Dopełnieniem filmu jest książka tego badacza awangardy, zatytułowana Parowóz dziejów. Jak podkreśla jej autor: „Naszą pracę potraktowaliśmy jako jedną instalację. Tutaj tekst i obraz mieszczą się we wspólnej przestrzeni wyobrażeniowej konkretyzowanej określonym miejscem, gdzie się spotykają w trakcie wystawy, wieczoru autorskiego czy seansu filmowego. (…) Trudno je od siebie oddzielić”[1]. Obie prace uzupełniają się, aczkolwiek funkcjonować mogą także jako samodzielne realizacje. Zdobywcy Słońca dobrze korespondowały z umieszczonymi w tej samej przestrzeni neonami: „La revolution n’est pas un diner de gala” („Rewolucja to nie wystawna kolacja”) oraz „ÖZGÜRLÜK EŞİTLİK KIZKARDEŞLİK” („Wolność, równość, siostrzeństwo”). Pierwszy z nich powstał w ramach cyklu Rewolucja to nie kolacja, w którym Baumgart analizuje losy awangardy polskiej, inspirując się filmem Jean-Luca Godarda pt. Chinka (1967). Natomiast drugi wykonany został dla jednej z tureckich galerii i jest nawiązaniem do hasła rewolucji francuskiej, w którym artystka zmieniła słowo „braterstwo” na nieistniejące w języku tureckim słowo „siostrzeństwo”.

W dalszej części wystawy, w sali tzw. „Laboratorium”, prezentowane były trzy filmy: Ekstatyczki, histeryczki i inne święte (2004) poruszający problem kobiecej autoagresji oraz Do „Utworu o Matce i Ojczyźnie” Bożeny Keff (2008) traktujący o relacjach matki i córki, a także Filmy o miłości (1997–1999). Nietrudno zauważyć, że wszystkie te realizacje poświęcone zostały kobietom – ich relacjom, emocjom i obsesjom. Warto zwrócić szczególną uwagę na pierwszy z wymienionych wideo-artów, który odgrywa istotną rolę na gruncie polskiego feminizmu. Jest to rodzaj inscenizacji, opowiadającej o kobiecych lękach i sposobach przezwyciężania ich. „Rytuały” samookaleczania i wyładowywania złości Baumgart sytuuje w przestrzeni działań artystycznych, gdzie autoagresja staje się, jak to określa artystka, „autosztuką”[2]. Ponadto tytuł wyraźnie pokazuje kobiecy charakter tego zjawiska – zarówno wymykająca się konkretnej definicji histeria, jak i ekstaza, to przeżycia przypisywane wyłącznie kobietom.

Odrębne zagadnienie stanowi problem prostytucji w obozach koncentracyjnych, któremu poświęcone są prace Świeże wiśnie (2010) i Appendix (2010). W pierwszym z filmów Anna Baumgart przedstawia obraz powojennej traumy kobiet wykorzystywanych seksualnie w obozach koncentracyjnych, w charakterystyczny dla siebie sposób łącząc fragmenty materiałów archiwalnych i scen zrealizowanych na potrzeby tego projektu. Artystka powołała się tu także na hellingerowską metodę ustawień rodzinnych, według której obcy człowiek (przyjmujący rolę reprezentanta), postawiony na miejscu kogoś z rodziny pacjenta, ma podobne odczucia, co osoba, którą reprezentuje, pomimo iż ich nie zna. Film ten zwraca przede wszystkim uwagę na problem przemilczenia faktu wykorzystywania kobiet, które po wojnie zmagały się z nieustającym poczuciem wstydu, co sprawiło, że ich historie nigdy nie zostały opowiedziane. Appendix stanowi rodzaj making of Świeżych wiśni, który rozwinięty został o wypowiedzi historyczki Joanny Ostrowskiej.

Widok wystawy Anny Baumgart „Terytorium Komańczów”, 2016, fot. Anna Tuschik (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Widok wystawy Anny Baumgart „Terytorium Komańczów”, 2016, fot. Anna Tuschik (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Ostatnią część wystawy stanowiły prezentowane w górnej sali najnowsze projekty artystki: Ciemna materia sztuki (2015) oraz cykl śląski pt. Terytorium Komanczów (2016), składający się z trzech prac wideo. Tytuł pierwszej realizacji odnosi się do pojęcia ukutego przez amerykańskiego artystę i teoretyka Gregory’ego Scholette’a, który ową „ciemną materią sztuki” określa liczną grupę artystów nieznanych i pomijanych przez krytykę artystyczną. Jednak, jego zdaniem, ich obecność jest niezbędna dla zaistnienia „gwiazd”, czyli niewielkiej liczby twórców docenionych przez świat sztuki. Film Anny Baumgart ukazuje sylwetki dziesięciu trójmiejskich artystów, którzy wypowiadają się na temat swojej twórczości i marginalnej pozycji we współczesnym artworldzie. Ponadto autorka zaprasza do współpracy wybitnych badaczy, aby podjęli próbę wyjaśnienia opisywanego przez Scholette’a zjawiska. Natomiast cykl śląski, tytułem związany bezpośrednio z wystawą w toruńskiej galerii, przedstawia wycinki z życia codziennego dwójki młodych ludzi i kobiety w podeszłym wieku, dla których niebezpiecznym „terytorium Komanczów” okazała się zwykła codzienność.

Wystawa Anny Baumgart z uwagi na liczbę i długość prezentowanych filmów, wymagała od widza poświęcenia sporej ilości czasu na zapoznanie się z jej treścią, co mogło zniechęcać potencjalnego odbiorcę. Dobrym rozwiązaniem było przeznaczenie na tę prezentację całej przestrzeni galeryjnej, co ułatwia odpowiedni odbiór, niezakłócony mnogością bodźców pochodzących z sąsiednich projekcji (choć trzeba zauważyć, że tablety, na których prezentowane były filmy w sali „Laboratorium” mogły zostać rozmieszczone w większej odległości od siebie, aby nie rozpraszać uwagi widza w momencie oglądania wybranej projekcji).

Anna Baumgart, kadr z filmu „Histeryczki, ekstatyczki i inne święte” (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Anna Baumgart, kadr z filmu „Histeryczki, ekstatyczki i inne święte” (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Ekspozycja w toruńskiej Wozowni dała możliwość prześledzenia procesu dojrzewania języka artystycznego w filmowej twórczości Anny Baumgart, rozwijającej się od późnych lat 90. XX w., aż do dziś. Filmy o miłości z lat 1997–1999 artysta realizowała całkowicie samodzielnie, podczas gdy w tworzeniu nowszych prace uczestniczyła profesjonalna ekipa filmowa. Te ostatnie łączy przede wszystkim balansowanie na granicy reportażu i filmowej inscenizacji. W prezentowanych na wystawie projektach mamy do czynienia z wykorzystaniem technik audiowizualnych, charakteryzujących się przemieszaniem materiałów archiwalnych i wątków historycznych z fikcją i osobistymi doświadczeniami artystki. W ten sposób Baumgart wprowadza do swojej filmowej twórczości dialog między przeszłością (reprezentowaną przez dokumenty) a teraźniejszością (pod postacią autorskich nagrań), co powoduje zatarcie granicy czasowej przedstawionej rzeczywistości.

W niektórych filmach (Appendix, Ekstatyczki… czy Do „Utworu o Matce i Ojczyźnie” Bożeny Keff) artystka sytuuje siebie w roli jednej z bohaterek. W ten sposób zmniejsza się dystans między odbiorcą a twórcą, który staje się również częścią dzieła. Autorka poprzez udział we własnych realizacjach nadaje im więc bardziej osobistego charakteru. Jak pisze o Baumgart Małgorzata Radkiewicz: „W swoich działaniach staje się często artystką opozycyjnej wyobraźni, lokując się w różnych miejscach w oraz wobec wzorów sztuki i kultury”[3]. Tymi słowami badaczka komentuje sposób, w jaki „umiejscawia” siebie i swoje bohaterki w projektach, a także w relacjach zawodowych i osobistych.

Autorka wystawy, chcąc zwrócić uwagę widza na tematy zmarginalizowane, skupia się przede wszystkim na problemach społecznych, z wyraźnym uwzględnieniem zagadnienia kobiecości. Jednak prezentowane filmy, o niejednokrotnie dość enigmatycznej strukturze, mogły wydać się nieczytelne dla odbiorcy nieprzygotowanego pod względem merytorycznym. Możemy zatem zadać sobie pytanie: czy taka forma przekazu jest w stanie trafić do społeczeństwa i realnie wpłynąć na jego sposób myślenia na temat poruszanych przez artystkę problemów?

  1. A. Turowski, Parowóz dziejów, Warszawa 2012, s. 104.
  2.  http://artmuseum.pl/pl/filmoteka/praca/baumgart-anna-ekstatyczki-histeryczki-i-inne-swiete, data dostępu: 14.11.2016 r.
  3. M. Radkiewicz, gazetka towarzysząca wystawie [brak numeracji stron].

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Poza słowami – Katarzyna Józefowicz

Od 30 marca do 19 maja 2019 roku

Katarzyna Józefowicz, gry, 2001–2003, tektura, papier z ulotek reklamowych, ok. 21 000 elementów, dokumentacja z 2015 roku z wystawy indywidualnej habitat w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie autorstwa B. Górki (źródło: materiały prasowe)

Zjednoczona Pangea

Od 22 marca do 9 czerwca 2019 roku

Monika Zawadzki, Karmiąca, 2014, żywica epoksydowa, akryl,. 150 x× 100 x× 214 cm, dzięki uprzejmości artystki (źródło: materiały prasowe)

Made in Britain ….On Making

Od 15 marca do 9 czerwca 2019 roku

Tucker Judith, Evi pływa / Evi Swims, 2007,olej na płótnie / Oil on canvas, fot. © Priseman Seabrook Collection (źródło: materiały prasowe)

FOGHORN. Wątek transformacji w pracach z Kolekcji II Galerii Arsenał

Od 15 marca do 5 maja 2019 roku

Piotr Uklański, Bez tytułu (Solidarność), 2007, dyptyk, fotografia na dibondzie, 260 × 370 cm, edycja 5 +AP, praca z Kolekcji II Galerii Arsenał, Białystok (źródło: materiały prasowe)

Czas przełomu. Sztuka awangardy w Europie Środkowej 1908–1928

Od 8 marca do 9 czerwca 2019 roku

Imre Szobotka, Marynarz, 1915, Janus Pannonius Múzeum, Modern Magyar Képtár, Pécs (źródło: materiały prasowe)

Patchwork: Architektura Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak

Od 28 lutego do 18 maja 2019 roku

Grunwaldzki Square, fot. Michał Brzoza (źródło: materiały prasowe)

Moc natury. Henry Moore w Polsce

Od 22 lutego do 30 czerwca 2019 roku

Henry Moore, Oval with Points (na wystawie: przed Gmachem Głównym MNK) (źródło: materiały prasowe)

Nicolas Grospierre – subiektywny atlas architektury modernistycznej

1 marca do 7 kwietnia 2019 roku

Nicolas Grospierre, Blok mieszkalny, Sankt Petersburg, Rosja, 2007 (źródło: materiały prasowe)

Mikołaj Poliński: 19 odcieni szarości

15 lutego do 31 marca 2019 roku

Widok wystawy Mikołaja Polińskiego w Galerii Muzalewska, fot Galeria Muzalewska (źródło: materiały prasowe)

Ignacy Czwartos. Malarz polski

Od 22 lutego do 29 kwietnia 2019 roku

Ignacy Czwartos. Malarz polski (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR