Tym razem postaram się zilustrować muzycznymi przykładami główne społeczno-polityczne założenia Niccolo Machiavellego, Thomasa Hobbesa i Monteskiusza – myślicieli, w których filozoficznej refleksji istotną rolę odegrały wątki zarządzania państwem i obywatelami. Jest to w pewnym sensie najkonkretniejsza dziedzina filozofii (tzw. filozofia polityczna), gdyż, przynajmniej w teorii, oprócz abstrakcyjnych dociekań i prognoz szczególny nacisk powinno kłaść się tu także na praktyczność oraz użyteczność danych rozwiązań. Inna sprawa, że wiele z poniższych propozycji okazało się raczej utopiami, choć w historii zdarzały się oczywiście ich niemal modelowe odwzorowania. Tak więc, zaczynajmy!

„Muzyczny przewodnik po podstawach filozofii”, grafika autorstwa Justyny Ciesielskiej (źródło: dzięki uprzejmości autora)

„Muzyczny przewodnik po podstawach filozofii”, grafika autorstwa Justyny Ciesielskiej (źródło: dzięki uprzejmości autora)

Niccolo Machiavelli

Niccolo Machiavelli jest naturalnie autorem słynnego traktatu zatytułowanego Książę, którego pełną treść można znaleźć choćby tutaj. To właśnie w nim pojawiła się legendarna, ciesząca się współcześnie „mainstreamową” już wręcz popularnością, maksyma: „Cel uświęca środki”, której powszechność (ba, sentencji udało się nawet przeniknąć do języka potocznego) w pełni dorównuje filozoficznym highlightom z innych epok, jak „Wiem, że nic nie wiem” czy „Myślę, więc jestem”. Co ciekawe, highlightom autorstwa dużo światlejszych w mojej ocenie myślicieli. Cóż takiego uczynił/zdiagnozował więc Machiavelli, że i jemu udało się dołączyć do tego ponadczasowego, erudycyjnego panteonu?

Jednym z kluczowych wątków poruszanych na kartach wspomnianego Księcia była kwestia rozgraniczenia dwóch umownych porządków: etyki i polityki. Kwestia, rzecz jasna, w żadnym stopniu przełomowa, w końcu zwracał już na nią uwagę choćby Arystoteles. O ile jednak Stagiryta, tak jak wspominałem w pierwszej części cyklu, troskę i odpowiedzialność za funkcjonowanie państwa „zrzucał” na barki samoorganizującego się ludu, Machiavelli jasno artykułował, że odpowiedzialność za kraj winna leżeć tylko i wyłącznie po stronie twardego, nieustępliwego władcy. Wspomniany modelowy przywódca nie powinien jednak według niego… powstrzymywać się od okrutnych czynów, zwłaszcza jeśli ma gwarancję, że np. popełnienie kilku egzekucji (choćby na niewygodnych dla państwowego ładu buntownikach) będzie w stanie zapobiec późniejszym zamieszkom i rozruchom. Wielopłaszczyznowa atrakcyjność niniejszego, kontrowersyjnego moralnie zagadnienia sprawia, że po dziś dzień jest ono eksploatowane na bardzo wiele sposobów, chociażby w popkulturze, czego najlepszym dowodem jeden
z głośniejszych zeszłorocznych hollywoodzkich blockbusterów, czyli marvelowski Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz, gdzie swoistym post-makiawelistą (z być może nieco bardziej globalnymi ambicjami) okazała się postać Alexandra Pierce’a odgrywana przez Roberta Redforda. Wróćmy jednak do renesansu.

Florentczyk zajadle krytykował chrześcijaństwo, stwierdzając (oczywiście bardzo upraszczając jego argumentację), że poprzez szereg związanych z religią moralnych zasad, choćby troski o to, by szlachetnymi uczynkami zasłużyć sobie na życie wieczne po śmierci, w wierzących zanika hart ducha i motywacja, by walczyć o dobra doczesne, a tym samym o prestiż własnego kraju. Z symboliczną „głową
w chmurach” trudno według niego o zdecydowanie w kwestiach bardziej przyziemnych. Tym samym preferował inny typ moralności, tzw. „moralność pogańską”, charakteryzującą się wyzbytymi metafizycznej spekulacji, konkretnymi działaniami pomagającymi osiągnąć sukces/chwałę/satysfakcję tu i teraz, na ziemi. Zważywszy jednak na to, że w całościowej koncepcji Machiavellego człowiek jest definiowany jako egoista i, by był użyteczny, wystarczy go czasem nieco „utemperować”, nie ma w tych założeniach nic dziwnego, choć wspomniana wizja zniechęciła naturalnie do myśliciela niemal wszystkich entuzjastów społecznych modeli opartych na solidarności i wzajemności. Szczególnie obrazowe wydaje mi się też porównanie przez Florentczyka króla do lisa i lwa, a ściślej podkreślenie, że
w trakcie rządów władcy potrzebne będą atrybuty obu tych jakże szanownych zwierząt. Lisa, gdyż ze względu na swój spryt i czujność jest on w stanie unikać sideł i pułapek (przyjmując taką optykę, Juliusz Cezar, zabity przez skrytobójców
z Brutusem i Kasjuszem na czele, na miano lisa raczej by nie zasłużył). Co miał na myśli Machiavelli pisząc o wywołującym skojarzenia z siłą i odwagą lwie, myślę że wiadomo.

Władca powinien wzbudzać u poddanych strach, ale w żadnym razie nie wolno mu generować wśród nich nienawiści, gdyż może przypłacić to nie tylko utratą władzy, ale i życiem. Scenariusz ten spełniał się zresztą w historii wielokrotnie, jak choćby
w przypadku Karola I Stuarta, który o krok za daleko zabrnął w swoich reformach religijnych i „walkach” z brytyjskim parlamentem. Także w fikcyjnych narracjach (literatura, kinematografia) panuje nieustanny popyt na ekranizowanie losu zawziętych, bezkompromisowych władców – dla dodania kolorytu skupmy się na tych spośród nich, którzy wykraczają wręcz poza makiawelistyczne dyrektywy – a jednym z ciekawszych z ostatnich tego typu przykładów wydaje się choćby postać króla Joffreya z serialowej ekranizacji Gry o Tron George’a R. Martina.

Znajdziemy jednak i u Machiavellego nieco empatii. Twierdził on na przykład, że okrucieństw, o ile tylko nie są koniecznością bądź ostatecznością, w żadnym razie władcy popełniać nie wolno. Oprócz tego postulował, że to dobrze, gdy hegemon potrafi dogodzić poddanym, okazać się czasem hojnym bądź wyrozumiałym.
W porządku, trochę koloryzuję, i tu jest bowiem pewien haczyk. Niewdzięczne zadania, składające się na „drugą stronę medalu”, powinni wykonywać wysłannicy władcy, który, o ile to tylko możliwe, od wszelkich mogących ugodzić we własne dobre imię działań powinien trzymać się z daleka. Chcąc sprowadzić więc myśl Machiavellego do jednozdaniowej esencji: dla utrzymania w państwie przez władcę ładu, porządku i stabilności, usprawiedliwione są jego okazjonalne, niemoralne czyny. I to właśnie, w dużym uproszczeniu, nazywamy makiawelizmem. Jak z tym założeniem koresponduje myśl polityczna Thomasa Hobbesa?

Strony: 1 2 3

Wojciech Michalski – kulturoznawca, dziennikarz muzyczny. Redaktor w serwisach screenagers.pl i fpiec.pl, publikował m.in. w magazynie Glissando, na portalach meakultura, popmoderna, VICE czy racjonalista.pl i w prasie lokalnej. Prowadzi bloga miastokultury.blogspot.com.

Dodaj komentarz


Recenzje

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Miesiąc Fotografii w Krakowie

od 25 maja do 26 czerwca 2018 roku

Katja Stuke i Oliver Sieber, z cyklu „Ty i ja”, 2014 © Katja Stuke i Oliver Sieber (źródło: materiały prasowe organizatora)

Poznań Art Week: Redystrybucja

Od 25 maja do 30 czerwca 2018 roku

Xinye Zhang (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jerzy Nowosielski – Po śladach...

Od 25 maja do 29 lipca 2018 roku

Jerzy Nowosielski, „Chrystus Pantokrator.”, 1978, akryl na desce (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sylwester Ambroziak Mama I'm Coming Home

Od 24 maja do 4 lipca 2018 roku

Sylwester Ambroziak „Mama I'm coming home" plakat (źródło: materiały prasowe organizatora)

5. Prezentacje Form Muzyczno-Teatralnych Dźwięki Słów

Od 13 do 17 czerwca 2018 roku

DAGADANA, fot. Dominika Dyka (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jerzy Rosołowicz – Telehydrografiki

Od 18 maja do 12 czerwca 2018 roku

Jerzy Rosołowicz – „Telehydrografiki” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Przestrzeń niewysłowiona

Jerzy Sołtan – Lech Tomaszewski – Andrzej Jan Wróblewski

Od 22 maja do 5 sierpnia 2018 roku

Jerzy Sołtan, „Le repos”, 1951, kolekcja Muzeum ASP w Warszawie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wojciech Fangor. Optyczne wibracje

Od 18 maja do 31 sierpnia 2018 roku

Wojciech Fangor, „M 43”, 1969 (źródło: materiały prasowe organizatora)

20. Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego

19 i 20 maja oraz 26 i 27 maja 2018 roku

Kościół w Zbylitowskiej Górze (źródło: materiały prasowe organizatora)

Między nauką a polityką. Profesor Stanisław Kulczyński (1895–1975)

Od 15 maja do 15 lipca 2018 roku

Uroczystość wręczenia tytułu doktora honoris causa Akademii Medycznej, 1961, fot. archiwum ZniO (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR