Tym razem postaram się zilustrować muzycznymi przykładami główne społeczno-polityczne założenia Niccolo Machiavellego, Thomasa Hobbesa i Monteskiusza – myślicieli, w których filozoficznej refleksji istotną rolę odegrały wątki zarządzania państwem i obywatelami. Jest to w pewnym sensie najkonkretniejsza dziedzina filozofii (tzw. filozofia polityczna), gdyż, przynajmniej w teorii, oprócz abstrakcyjnych dociekań i prognoz szczególny nacisk powinno kłaść się tu także na praktyczność oraz użyteczność danych rozwiązań. Inna sprawa, że wiele z poniższych propozycji okazało się raczej utopiami, choć w historii zdarzały się oczywiście ich niemal modelowe odwzorowania. Tak więc, zaczynajmy!

„Muzyczny przewodnik po podstawach filozofii”, grafika autorstwa Justyny Ciesielskiej (źródło: dzięki uprzejmości autora)

„Muzyczny przewodnik po podstawach filozofii”, grafika autorstwa Justyny Ciesielskiej (źródło: dzięki uprzejmości autora)

Niccolo Machiavelli

Niccolo Machiavelli jest naturalnie autorem słynnego traktatu zatytułowanego Książę, którego pełną treść można znaleźć choćby tutaj. To właśnie w nim pojawiła się legendarna, ciesząca się współcześnie „mainstreamową” już wręcz popularnością, maksyma: „Cel uświęca środki”, której powszechność (ba, sentencji udało się nawet przeniknąć do języka potocznego) w pełni dorównuje filozoficznym highlightom z innych epok, jak „Wiem, że nic nie wiem” czy „Myślę, więc jestem”. Co ciekawe, highlightom autorstwa dużo światlejszych w mojej ocenie myślicieli. Cóż takiego uczynił/zdiagnozował więc Machiavelli, że i jemu udało się dołączyć do tego ponadczasowego, erudycyjnego panteonu?

Jednym z kluczowych wątków poruszanych na kartach wspomnianego Księcia była kwestia rozgraniczenia dwóch umownych porządków: etyki i polityki. Kwestia, rzecz jasna, w żadnym stopniu przełomowa, w końcu zwracał już na nią uwagę choćby Arystoteles. O ile jednak Stagiryta, tak jak wspominałem w pierwszej części cyklu, troskę i odpowiedzialność za funkcjonowanie państwa „zrzucał” na barki samoorganizującego się ludu, Machiavelli jasno artykułował, że odpowiedzialność za kraj winna leżeć tylko i wyłącznie po stronie twardego, nieustępliwego władcy. Wspomniany modelowy przywódca nie powinien jednak według niego… powstrzymywać się od okrutnych czynów, zwłaszcza jeśli ma gwarancję, że np. popełnienie kilku egzekucji (choćby na niewygodnych dla państwowego ładu buntownikach) będzie w stanie zapobiec późniejszym zamieszkom i rozruchom. Wielopłaszczyznowa atrakcyjność niniejszego, kontrowersyjnego moralnie zagadnienia sprawia, że po dziś dzień jest ono eksploatowane na bardzo wiele sposobów, chociażby w popkulturze, czego najlepszym dowodem jeden
z głośniejszych zeszłorocznych hollywoodzkich blockbusterów, czyli marvelowski Kapitan Ameryka: Zimowy żołnierz, gdzie swoistym post-makiawelistą (z być może nieco bardziej globalnymi ambicjami) okazała się postać Alexandra Pierce’a odgrywana przez Roberta Redforda. Wróćmy jednak do renesansu.

Florentczyk zajadle krytykował chrześcijaństwo, stwierdzając (oczywiście bardzo upraszczając jego argumentację), że poprzez szereg związanych z religią moralnych zasad, choćby troski o to, by szlachetnymi uczynkami zasłużyć sobie na życie wieczne po śmierci, w wierzących zanika hart ducha i motywacja, by walczyć o dobra doczesne, a tym samym o prestiż własnego kraju. Z symboliczną „głową
w chmurach” trudno według niego o zdecydowanie w kwestiach bardziej przyziemnych. Tym samym preferował inny typ moralności, tzw. „moralność pogańską”, charakteryzującą się wyzbytymi metafizycznej spekulacji, konkretnymi działaniami pomagającymi osiągnąć sukces/chwałę/satysfakcję tu i teraz, na ziemi. Zważywszy jednak na to, że w całościowej koncepcji Machiavellego człowiek jest definiowany jako egoista i, by był użyteczny, wystarczy go czasem nieco „utemperować”, nie ma w tych założeniach nic dziwnego, choć wspomniana wizja zniechęciła naturalnie do myśliciela niemal wszystkich entuzjastów społecznych modeli opartych na solidarności i wzajemności. Szczególnie obrazowe wydaje mi się też porównanie przez Florentczyka króla do lisa i lwa, a ściślej podkreślenie, że
w trakcie rządów władcy potrzebne będą atrybuty obu tych jakże szanownych zwierząt. Lisa, gdyż ze względu na swój spryt i czujność jest on w stanie unikać sideł i pułapek (przyjmując taką optykę, Juliusz Cezar, zabity przez skrytobójców
z Brutusem i Kasjuszem na czele, na miano lisa raczej by nie zasłużył). Co miał na myśli Machiavelli pisząc o wywołującym skojarzenia z siłą i odwagą lwie, myślę że wiadomo.

Władca powinien wzbudzać u poddanych strach, ale w żadnym razie nie wolno mu generować wśród nich nienawiści, gdyż może przypłacić to nie tylko utratą władzy, ale i życiem. Scenariusz ten spełniał się zresztą w historii wielokrotnie, jak choćby
w przypadku Karola I Stuarta, który o krok za daleko zabrnął w swoich reformach religijnych i „walkach” z brytyjskim parlamentem. Także w fikcyjnych narracjach (literatura, kinematografia) panuje nieustanny popyt na ekranizowanie losu zawziętych, bezkompromisowych władców – dla dodania kolorytu skupmy się na tych spośród nich, którzy wykraczają wręcz poza makiawelistyczne dyrektywy – a jednym z ciekawszych z ostatnich tego typu przykładów wydaje się choćby postać króla Joffreya z serialowej ekranizacji Gry o Tron George’a R. Martina.

Znajdziemy jednak i u Machiavellego nieco empatii. Twierdził on na przykład, że okrucieństw, o ile tylko nie są koniecznością bądź ostatecznością, w żadnym razie władcy popełniać nie wolno. Oprócz tego postulował, że to dobrze, gdy hegemon potrafi dogodzić poddanym, okazać się czasem hojnym bądź wyrozumiałym.
W porządku, trochę koloryzuję, i tu jest bowiem pewien haczyk. Niewdzięczne zadania, składające się na „drugą stronę medalu”, powinni wykonywać wysłannicy władcy, który, o ile to tylko możliwe, od wszelkich mogących ugodzić we własne dobre imię działań powinien trzymać się z daleka. Chcąc sprowadzić więc myśl Machiavellego do jednozdaniowej esencji: dla utrzymania w państwie przez władcę ładu, porządku i stabilności, usprawiedliwione są jego okazjonalne, niemoralne czyny. I to właśnie, w dużym uproszczeniu, nazywamy makiawelizmem. Jak z tym założeniem koresponduje myśl polityczna Thomasa Hobbesa?

Strony: 1 2 3

Wojciech Michalski (1990) – kulturoznawca, dziennikarz muzyczny. Redaktor w serwisach screenagers.pl i fpiec.pl, publikował m.in. w magazynie Glissando, na portalach meakultura, popmoderna, VICE czy racjonalista.pl i w prasie lokalnej. Prowadzi bloga miastokultury.blogspot.com.

Dodaj komentarz


Artykuły

Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Serce miłości

1 grudnia 2017 roku

„Serce miłości”, reż. Łukasz Ronduda (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Zaprojektowani – Krakowskie Spotkania z Dizajnem

Od 24 do 26 listopada 2017 roku

Targi Zaprojektowani w ramach Krakowskich Spotkań z Dizajnem (źródło: materiały prasowe organizatora)

Luisa Spina – Rozmowy nad brzegiem

Od 24 listopada do 28 listopada 2017 roku

Luisa Spina (źródło: materiały prasowe organizatora)

24. Międzynarodowy Festiwal Filmowy Etiuda&Anima

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

„Bartender”, reż. Bill Plympton (źródło: materiały prasowe organizatora)

Terytoria Pamięci

Od 24 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Małgorzata Futkowska, „Terytoria Pamięci”, Miejska Galeria Sztuki w Częstochowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Awers/rewers. Architekt Bohdan Lachert

Od 24 listopada 2017 roku do 2 kwietnia 2018 roku

Dom własny Bohdana Lacherta przy ul. Katowickiej 9 w Warszawie, pokój stołowy i oranżeria, fot. Witalis Wolny, 1972, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (źródło: materiały prasowe organizatora)

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR