Pod elektrycznymi chmurami (Pod elektriczeskimi oblakami), reż. i scen. Aleksiej German Mł., Rosja, Ukraina, Polska 2015.

„Jest rok 2017 – anonsuje głos lektora. – Od wybuchu rewolucji radzieckiej upłynęło sto lat”. Widzimy wyjałowiony, mroźny krajobraz, a w nim ludzi ponuro przechadzających się wśród industrialnych odpadów – fragmentów monumentalnej, ale niedokończonej budowli. Pod elektrycznymi chmurami rozgrywa się w najbliższej przyszłości, która niewiele różni się od dnia dzisiejszego. Jeśli film ma w sobie coś z science fiction, to jest to niepokojący nastrój upadku, znany z kina postapokaliptycznego.

„Pod elektrycznymi chmurami” – fragment kadru (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

„Pod elektrycznymi chmurami” – fragment kadru (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

W centrum najnowszego dzieła Aleksieja Germana Młodszego (syna znakomitego reżysera o tym samym nazwisku) znajduje się wspomniana konstrukcja – stojący w szczerym polu olbrzymi szkielet wysokościowca, którego budowę przerwała śmierć właściciela. Wokół niego osnuta jest większość wątków fabularnych – historie dwójki dorosłych dzieci bogacza starających się pogodzić ze śmiercią ojca, wziętego architekta odpowiadającego za projekt wieżowca czy imigranta z Kirgistanu, który szuka pracy na budowie.

Struktura samego filmu pozostaje otwarta, jakby naśladując prowizoryczny kształt niespełnionego projektu architektonicznego. Pod elektrycznymi chmurami składa się z siedmiu rozdziałów, z których każdy poświęcony jest innej postaci. Tylko niektóre z nich splatają się z sobą, ale tematem łączącym je wszystkie jest poczucie niespełnienia i bezsilności trawiące bohaterów. Delikatnie zarysowany tragizm ich sytuacji rodzi się z niedopasowania do otaczającego świata, który nie pozwala znaleźć ujścia dla bolesnej nadwrażliwości. Doskonale wyraża to jeden z najlepszych fragmentów filmu, w którym przebrany za huzara przewodnik muzealny okazuje się zdegradowanym i zgorzkniałym inteligentem. Porzuciwszy wszelkie ambicje i złudzenia, jedyne schronienie znajduje w wysublimowanej ironii, pomagającej uczynić świat znośnym.

Mimo że pewne postaci i wątki spotykają się, cały film pozbawiony jest wyrazistej fabuły i rozpada się na pojedyncze epizody i scenki, jak gdyby indolencja bohaterów przenosiła się na formę samego dzieła. German poszedł tu o krok dalej niż w swoim poprzednim, i tak niełatwym odbiorczo, filmie – Papierowym żołnierzu (2008). Pod elektrycznymi chmurami to mozaika malowniczych sytuacji, dialogów, obrazów i postaci. Wirtuozersko prowadzona kamera snuje się powoli, panoramując imponujące, ale i przerażające krajobrazy – miejsca zimne i opuszczone, często zasnute mgłą. Doskonale korespondują one z wewnętrznym stanem bohaterów, którzy jakby przypadkiem wpisani zostają w melancholijne kadry.

Do tego egzystencjalnego filmu nietrudno jest dopisać także kontekst polityczny. Wielu krytyków dostrzega w Pod elektrycznymi chmurami krytykę współczesnej Rosji – nie tak otwartą i drapieżną jak w Lewiatanie (2014) Zwiagincewa, ale nie mniej głęboką i zdecydowaną. W utworze Germana to kraj pozbawiony tożsamości i pogrążony w marazmie – upadłe imperium pogrzebane pod zwałami błota i śniegu, rozdarte między teraźniejszością a przeszłością, Azją a Europą. Rosja jawi się tu jako nieudany, niedokończony projekt, którego piękną metaforę stanowi na ekranie wznoszący się pod niebo stalowo-betonowy kikut. W filmie nie brakuje zresztą symbolicznych obrazów, w których German stara się ująć paradoksy olbrzymiego kraju, takich jak kawalkada bajecznie drogich, sportowych samochodów, które utknęły na dziurawej, błotnistej drodze, lub też wyczyn jednej z bohaterek, która wdrapuje się na pomnik Lenina, aby na jego łysej czaszce sama stanąć na głowie.

O ile więc German prezentuje swoją ojczyznę jako wytwór chybionych, niekonsekwentnych i niezrealizowanych wizji, o tyle sam buduje od lat projekt jak najbardziej konsekwentny i spójny, jakim jest uzupełniany wraz z kolejnymi dziełami opis tego kraju oraz wielkich idei, na których został ufundowany. Stworzył tym samym nietypową kronikę Związku Radzieckiego, portretując istotne wydarzenia z jego historii – początki państwa w Garpastum (2005), Wielką Wojnę Ojczyźnianą w Ostatnim pociągu (2003) czy stanowiący szczyt mocarstwowych pretensji pierwszy załogowy lot w kosmos w Papierowym żołnierzu – ale zawsze oglądane z nietypowej, marginalnej perspektywy. Tym razem skupił się on na bliskiej przyszłości, która nie umiejąc uciec od historii, buduje nową traumę na gruzach starej.

Tekst ukazał się w czasopiśmie EKRANy nr 2/2015

Dodaj komentarz

Wydarzenia

AKCES – 5. Konkurs Najlepszych Dyplomów Sztuki Mediów

Od 16 maja do 7 czerwca 2019 roku

Anastasia Pataridze, Happiness said don’t look for me, 2018 (źródło: materiały prasowe)

XIII Węgierska Wiosna Filmowa

Od 12 maja do 23 czerwca 2019 roku

Plakat festiwalu XIII Węgierska Wiosna Filmowa (źródło: materiały prasowe)

Czarno na białym. 200 lat rysunku w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych

Od 26 kwietnia do 29 września 2019 roku

Leon Wyczółkowski, Dziewczyna z okolic Krakowa, 1907, Muzeum Narodowe w Krakowie (źródło: materiały prasowe)

Aleksandra Simińska. Arché. Malarstwo

Od 26 kwietnia do 2 czerwca 2019 roku

Aleksandra Simińska, 1993, Pałac w Samostrzelu, 1993, technika mieszana na kartonie, 367×426 (źródło: materiały prasowe)

W nocy twarzą ku niebu

Od 27 kwietnia do 16 czerwca 2019 roku

Plakat wystawy W nocy twarzą ku niebu (źródło: materiały prasowe)

XXI Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Z dreszczykiem

18–19 maja oraz 25–26 maja 2019 roku

Wnętrze kościoła pw. Nawiedzenia NMP w Iwkowej, fot. K. Schubert (źródło: materiały prasowe)

Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce

27 kwietnia 2019 roku

27 kwietnia 2019 – Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce (źródło: materiały prasowe)

Prototypy 02: Codex Subpartum

Od 12 kwietnia do 9 czerwca 2019 roku

Joseph Beuys, Beuys by Warhol, grafika, 1980 (źródło: materiały prasowe)

Planetarium – wystawa Jiříego Kovandy

Od 11 kwietnia do 30 maja 2019 roku

Jiří Kovanda, Na ruchomych schodach… Odwrócony, wpatruję się w oczy osoby stojącej za mną…, performans, Praga, 1977 r. (źródło: materiały prasowe)

16. Festiwal Misteria Paschalia: kierunek Włochy

Od 15 do 22 kwietnia 2019 roku

Festiwal Misteria Paschalia, fot. Krakowskie Biuro Festiwalowe (źródło: materiały prasowe)

więcej wydarzeń