W wywiadzie Pisarze powinni mieć pojemne kosze Zbigniew Masternak powiedział:

„Wydaje się, że ktoś kto dostaje Nike, jest już prawie noblistą. To nieprawda. W rzeczywistości Nike nie ma żadnego znaczenia. Wprawdzie sto tysięcy złotych może się przydać na pół mieszkania, a laureat może się ewentualnie podzielić z krytykami, którzy go nominowali. Mówię o realiach. Tak samo jest z Noblem. Gdy pierwszego Nobla w dziedzinie literatury otrzymał Sully Prudhomme, pokonał samego Lwa Tołstoja. […] W Polsce nadawanie nagród literackich wiążę się z wprost bezczelnym koniunkturalizmem. Trochę się z tego nabijam. Dostałem kilka nagród i za każdym razem wiedziałem, że tę nagrodę dostanę. Jedna z nagród kosztowała mnie czternaście kieliszków Żubrówki”.

Czy z nagrodami literackimi rzeczywiście jest tak źle – a jeśli tak, to dlaczego i czy w ogóle można coś z tym zrobić? Poniżej prezentujemy wypowiedź Macieja Jakubowiaka, a tutaj Pawła Brzeżka.

Redakcja O.pl

Nagrody literackie kłamią

Po pierwsze, tworzą obraz literatury jako pewnej formy rywalizacji, zawodów kulturalnych, w których startują starsi i młodsi, kobiety i mężczyźni, by wykazać się sprawnością i zdobyć miejsce na podium. Stoi za tym niewypowiedziane założenie, że istnieją jakieś kryteria, za pomocą których można ocenić wartość produkcji literackich i oddzielić te lepsze od tych gorszych. Odpowiada to pewnie zapotrzebowaniu publiczności czytającej, która nie różni się przecież tak bardzo od publiczności kibicującej i też chce podziwiać swoich idoli, tworzyć rankingi i obserwować z satysfakcją, jak debiutanci pną się w górę, a dawni mistrzowie nie nadążają już za stawką. Tyle tylko, że literatura to nie sport, a żadne kryteria już od dawna się jej nie trzymają, o czym wszyscy (zainteresowani) doskonale wiedzą, choć jakoś nie mają śmiałości, by powiedzieć to głośno. Hierarchie, tj. rankingi, potrafią jednak skutecznie zastępować samą literaturę, której już nie trzeba czytać, by ze znawstwem ją komentować, tak jak nie trzeba samemu kopać piłki, by znać rozkład w tabeli Ekstraklasy.

Po drugie, nagrody przyczyniają się do narastającej fetyszyzacji osoby autora. Ze zgarbionego ciułacza przekształca się on na chwilę w gwiazdę, o której przez jeden dzień głośno w mediach i którą w wywiadach wypytuje się o inspiracje, dobre rady i szczęśliwe dzieciństwo. Wszystko to umacnia pokutujące od przynajmniej dwustu lat przekonanie, że pisarz jest kimś nadzwyczajnym – naznaczonym geniuszem albo przynajmniej wielkim talentem – a przez to niejako naturalnie przeznaczonym do przyjmowania roli autorytetu. Literatura okazuje się przy tym robotą wybitnych jednostek, które w samotniach swoich gabinetów wykuwają zdania godne nagród. W tym całym zamieszaniu znika skomplikowane uwikłanie piszących w życie społeczne, z którego mieliby rzekomo być cudem wyjęci.

Po trzecie, przekazywane laureatom sumy każą sobie wyobrażać opływających w bogactwa prozaików i jeszcze bogatszych poetów, a z pisarstwa czynią najbardziej pożądaną fuchę w tym kraju. Sumy, które łączy się z literaturą w mediach piszących głównie o nagrodach, nijak się jednak mają do codzienności. A ta wygląda po prostu źle. Większość osób zajmujących się tworzeniem literatury nie może nawet marzyć o utrzymywaniu się z tego zajęcia, pisze więc po godzinach, w weekendy i święta, i nie po to, by inkasować bajońskie sumy, ale z jakiejś nieuzasadnionej ekonomicznie skłonności. Kiedy jednak ktoś, tak jak niedawno Kaja Malanowska, usiłuje zwrócić na to uwagę, natychmiast zostaje zakrzyczany. Nagrody sprawiają, że rzeczywisty problem finansowania kultury zostaje zastąpiony efektownym medialnie totolotkiem.

Po czwarte, tajne narady zacnych gremiów przyznających nagrody, zresztą tak jak sam gest nagradzania, każą sądzić, że istnieją jeszcze w Polsce elity, które naprawdę znają się na literaturze i mogą kompetentnie decydować o tym, co dobre, a co nie. W istocie instytucje nagród to raj dla uznanych krytyków literackich, którzy mogą występować w roli sędziów, i to pozbawionych obowiązku podawania szczegółowych uzasadnień. Roli, którą w innych przestrzeniach dawno już utracili.

Po piąte, nagrody, aby mogły być jako tako skuteczne, podtrzymują fikcję bezpośredniego oddziaływania na gusty publiczności. Decyzje jury przekładają się rzekomo na decyzje czytających, co przynosić ma również skutki w postaci zwiększonej sprzedaży. Tymczasem, jak zgodnie twierdzą i pisarze, i wydawcy (o czym donosi raport Literatura polska po 1989 roku w świetle teorii Pierre’a Bourdieu, wydany przez Korporację Ha!art), to bujda, a nagrody stają się powoli grą samą w sobie, znajdującą oddźwięk w wąskim gronie uczestników rynku książki.

Nagrody okłamują wszystkich: autorów – w których umacniają przekonanie o ich wyjątkowości; wydawców – którym obiecują skuteczne narzędzie orientujące ich w gustach publiczności; krytyków – dając im złudne poczucie wielkości; i czytelników – którym zamiast literatury oferują przejrzyste rankingi. Problem polega jednak na tym, że my wszyscy chcemy być oszukiwani. Jest tak być może dlatego, że nagrody wprowadzają jakiś porządek w żywioł literatury i pozwalają na łatwą, nawet jeśli fałszywą, w niej orientację. Gorzej jednak, jeśli za literaturę bierzemy gale i nagrody, a nie wymagające otwartej konfrontacji teksty.

Maciej Jakubowiak — doktorant na UJ, zajmuje się związkami literatury z prawem, okazjonalnie krytykuje książki, pochodzi z Żor, mieszka w Krakowie.

1 komentarz do artykułu “Nagrody literackie kłamią”

  1. Krzysztof

    No tak, ale abstrahując od słuszności czy nie, opinii w artykule, należy zwrócić uwagę na fakt iż medialny szum wokół nagród literackich jest rzeczą dobrą, bo promuje czytelnictwo i temat literatury. Tak działa propaganda. Rezygnacja z niej nic nikomu dobrego by nie przyniosła, a raczej dołożyła by się do jeszcze większego pogrążania tematu literatury w odmętach nieustannie wszędzie promowanej głupoty.

Dodaj komentarz


Artykuły

Recenzje

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

JEMS Architekci. (RE)KOLEKCJE

Od 28 kwietnia do 20 sierpnia 2017 roku

Międzynarodowe Centrum Kongresowe w Katowicach, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Anna Przybył. Pragnienia

25 kwietnia 2017 roku

Anna Przybył, „Pragnienia” (źródło: materiały prasowe wydawcy)

14. Wiosna Jazzowa Zakopane 2017

Od 28 kwietna do 2 maja 2017 roku

Mateusz Gawęda Trio (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zuza Golińska / Magdalena Łazarczyk. Niewidzialna ściana

Od 28 kwietnia do 1 czerwca 2017 roku

Zuza Golińska / Magdalena Łazarczyk, stopklatka z wideo „Niewidzialna Ściana”, 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sztuka w sztuce

Od 28 kwietnia do 1 października 2017 roku

Tezi Gabunia, „Włóż głowę do galerii (Luwr”), 2015–2016, instalacja, 50 × 82 × 50 cm, dzięki uprzejmości T. Gabunii, Popiashvili Gvaberidze Window Project, Tbilisi (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tu jesteśmy

Wybrane prace z kolekcji Krzysztofa Musiała

Od 28 kwietnia do 15 sierpnia 2017 roku

Henryk Stażewski, „Kompozycja nr 33”, 1975, akryl, płyta, fot. Agata Ciołek (źródło: materiały prasowe organizatora)

Bratislava pro Wratislavia / Wratislavia pro Bratislava

Od 27 kwietnia do 3 czerwca 2017 roku

Martin Špirec, „Morze spokoju”, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Okupanci. Niemcy w Krakowie

Od 27 kwietnia do 29 października 2017 roku

Żołnierz niemiecki na moście Dębnickim pozujący do zdjęcia na tle Wawelu. Na rewersie odręczny podpis: „Przed wyruszeniem transportu z Krakowa do Berdyczowa” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Presja istnienia

Od 21 kwietnia do 12 maja 2017 roku

Piotr Ambroziak, „Urban cave III”, akryl, spray, 2017 (źródło: materiały autora)

Henryk Stażewski. Kolekcja sztuki XX wieku

Od 21 kwietnia do 11 czerwca 2017 roku

Henryk Stażewski, bez tytułu, poł 70. XX ., fot. © Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR