Małgorzata Czyńska, Kobro. Skok w przestrzeń, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2015; Marek Beylin, Ferwor. Życie Aliny Szapocznikow, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2015; Kapsyda Kobro-Okołowicz, Mao Star. Instynktowne zanikanie w przestrzeni. Listy i materiały do biografii Małgorzaty Starowieyskiej (1953-2006), Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2015.

Zanikanie Mao Star

Z nieuchwytnością w czystej postaci zmierzymy się natomiast w przypadku trzeciej pozycji – Mao Star. Instynktowne zanikanie w przestrzeni. Listy i materiały do biografii Małgorzaty Starowieyskiej (1953-2006) autorstwa Kapsydy Kobro-Okołowicz (Wydawnictwo słowo/obraz terytoria). Początkowo wydaje się, że nie ma tutaj żadnej narracji. Nie jest to jednak prawda. Kobro-Okołowicz narrację buduje nielinearnie, tka ją z listów, wspomnień i komentarzy.

Kapsyda Kobro-Okołowicz, „Mao Star. Instynktowne zanikanie w przestrzeni. Listy i materiały do biografii Małgorzaty Starowieyskiej (1953-2006)”, Wyd. Słowo/obraz terytoria, 2015 – okładka (źródło: materiały prasowe wydawnictwa)

Kapsyda Kobro-Okołowicz, „Mao Star. Instynktowne zanikanie w przestrzeni. Listy i materiały do biografii Małgorzaty Starowieyskiej (1953-2006)”, Wyd. Słowo/obraz terytoria, 2015 – okładka (źródło: materiały prasowe wydawnictwa)

Poznajemy bohaterkę opowieści, Małgorzatę Starowieyską (posługującą się pseudonimem Mao Star), której sylwetkę i w tym miejscu wypadałoby przybliżyć – nie jest to bowiem, jak w poprzednich dwóch przypadkach, postać zadomowiona w kanonie historii sztuki. Urodzona w 1953 roku artystka ukończyła malarstwo w Académie des Beaux-Arts w Paryżu (1979), w latach 80. tworzyła w Berlinie, stykając się z niezwykle prężnym awangardowym środowiskiem artystycznym Kreuzbergu; prócz cyklów malarskich realizowała głównie spektakle i performensy. Na początku lat 90. wróciła do Polski i wraz z rodziną zamieszkała we wsi Skudzawy Stare, okazjonalnie włączając się w inicjatywy kulturalne, np. brała udział w Mironaliach. Długoletnia choroba alkoholowa ostatecznie przyczyniła się do jej przedwczesnej śmierci w 2006 roku. Ta biografia, już na podstawie samych faktów sygnalizująca osobę wybitnie zdolną, której z jakich powodów nie udało się „przebić”, sytuuje się na antypodach standardowej biografistyki zorientowanej na wielkie postaci.

Niemal równocześnie, poznając bohaterkę opowieści, dowiadujemy się o tym, dlaczego o niej czytamy – z jakiego powodu autorka zajęła się jej osobą, w jakich okolicznościach: „W rocznicę śmierci Mao Star, 2 maja 2009 roku, pojechałam z matką artystki na Jej grób, na cmentarz w Laskach, czując potrzebę zmierzenia się z tym, co będę musiała pokonać (…). – miałam rozpocząć burzenie muru zapomnienia”. Emocjonalny stosunek do prezentowanej postaci staje się czytelny, sprecyzowany jest także cel: nie tyle ocalić od zapomnienia (żeby zapomnieć trzeba bowiem pamiętać), co ujawnić.

Na książkę składają się przede wszystkim listy Starowieyskiej do matki, Heleny Starowieyskiej (lata 70., 80.) i do przyjaciółki, poetki Darii Danuty Lisieckiej (lata 90.), uzupełnione obszernymi i szczegółowymi przypisami autorstwa Kobro-Okołowicz (zbudowanymi na pieczołowicie gromadzonym materiale, przede wszystkim archiwaliach i relacjach ustnych), wierszami Małgorzaty Starowieyskiej, także wspomnieniami przyjaciół i znajomych artystki oraz aneksem (fragmenty korespondencji z instytucjami, dokumenty).

Małgorzata Starowieyska (Mao Star) (źródło: dzięki uprzejmości Wydawnictwa słowo/obraz terytoria)

Małgorzata Starowieyska (Mao Star) (źródło: dzięki uprzejmości Wydawnictwa słowo/obraz terytoria)

Mamy jednak do czynienia z czymś więcej niż zbiorem materiałów źródłowych. To przekonanie zaczyna się w momencie, kiedy pojawia się wątpliwość, czy Małgorzata Starowieyska naprawdę istniała (a może została wymyślona?). Z tą myślą przychodzi obawa i niedowierzanie, że czyjś los może się tak bardzo zagubić – a zaraz potem pewien rodzaj zrozumienia. Zwłaszcza lektura listów, pełnych opisów codziennych zmagań, pomiędzy zapewnieniem sobie minimum bytowania a wykreowaniem przestrzeni dla twórczości, przypomina o szeregu analogicznych (choć zawsze wyjątkowych) losów. Sztuka jakże często przegrywa. Czasem wystarczy natomiast określona konfiguracja cech osobowości – w przypadku Starowieyskiej brak pragmatyzmu, trudna, chyba nieco egocentryczna i autodestrukcyjna osobowość, a jednocześnie ogromna wrażliwość. Wyobraźmy sobie kilkanaście, kilkadziesiąt, kilkaset osób… Które biografie uda się ujawnić, a które nie?

Dopiero tutaj, przy okazji poznawania losów Starowieyskiej, stajemy w nieuchwytnością twarzą w twarz. Trzeba przyznać, że jest to doświadczenie wstrząsające. Mamy bowiem do czynienia z wiwisekcją nieuchwytności – bebechami. Z trudem czyta się – wciąż powracające – wzmianki o fiasku kolejnych projektów, przeplatane złudnymi nadziejami na realizację innych „w wielkim świecie” Paryża i Berlina. Potem próbę odzyskania harmonii w małej polskiej wiosce, w ramach lokalnych inicjatyw, z pełną zgodą na brak szans sięgnięcia mainstreamu – w konfrontacji z niestabilnym życiem rodzinnym. W końcu pełne dramatyzmu wiersze „warszawskie”, pisane strumieniem świadomości teksty-zwierzenia z dna rozpaczy i upodlenia uzależnionego człowieka („Idę sobie sama/ idę pomalutku/ płaczę po cichutku/ na szczęście nikt nie zobaczy mnie”),także te powstałe z tęsknoty za dzieckiem. Nieuchwytności Mao Star można nadać makabrycznie wyraziste oblicze. Jej nieobecności nikt właściwie nie zauważył (Kobro-Okołowicz wspomina, że większość dawnych przyjaciół Starowieyskiej dowiedziała się o śmierci artystki dopiero od niej).

W tym sensie biografia Mao Star jest rewersem dwóch poprzednich, staje się quasi-autobiografią – artystka mówi o sobie sama, choć nie zamierzała (w jednym z listów prosiła np. by matka nikomu ich nie czytała). Autorka książki wycofuje się do roli komentatora, uzupełnia niejasne informacje, choć to ona nadaje narracji rytm i reguluje dramaturgię. W gruncie rzeczy niezbyt skomplikowany projekt biograficzno-literacki okazuje się być nośnikiem złożonych znaczeń – wpisuje losy artystki, a także jej twórczość w perspektywę antropologiczną i społeczną, co sprawia, że przy całej swej jednostkowości staje się on uniwersalny. Jawi się też w dalszym ciągu jako niezwykle kruchy – tak łatwo mógł bowiem nie powstać.

Małgorzata Starowieyska (Mao Star) (źródło: dzięki uprzejmości Wydawnictwa słowo/obraz terytoria)

Małgorzata Starowieyska (Mao Star) (źródło: dzięki uprzejmości Wydawnictwa słowo/obraz terytoria)

Tej pod wieloma względami odkrywczej pracy brakuje jednak szerszego spojrzenia na samą twórczość – historycy sztuki z pewnością odczują niedosyt. Z drugiej strony czarno-białe fotografie i reprodukcje prac na ziarnistym papierze, na podstawie których trzeba sobie wyrobić zdanie o pracach malarskich i performensach Mao Star, wzmagają wrażenie nieuchwytności tej biografii… Pozostaje mieć nadzieję, że książka skłoni do pokazania dokonań Starowieyskiej w kolorze – albo na wystawie.

Warto podkreślić jeszcze jedno. Praca Kobro-Okołowicz daje wgląd w warsztat biografa – odsłania ogrom mrówczej pracy, jaki stoi za każdym rzetelnym opracowaniem, daje także pojęcie o przesunięciu, które, jak się wydaje, dokonuje się w pisarstwie historyczno-artystycznym. Do głosu dochodzi coraz częściej sam autor, wraz z indywidualnymi sympatiami i sentymentami, jego spojrzenie przestaje być transparentne. Jednocześnie transparenty staje się sam proces konstruowania narracji. Książka Kobro-Okołowicz jawi się więc także jako swego rodzaju metabiografia. Nowoczesna biografistyka i jej popularność wśród czytelników obrazują nie tylko rosnące zainteresowanie mikrohistoriami (a zarazem zmianę podejścia do historii, czy też jej re-konstruowania), ale także ferment w obszarze języka opisu. W biografii jednego człowieka pojawiają się inni, równorzędni bohaterowie – ujawnianie sieci międzyludzkich relacji wyłania znaczących, w perspektywie psychologicznego rozwoju, bliskich, a odsłonięcie praw narracji stawia nam przed oczyma samego autora. Współczesna biografistyka jest wewnętrznie dynamiczna. Wartość projektu Kobro-Okołowicz leży więc zarówno w tekście, jak i poza nim.

Rozpatrywanie nieuchwytności biografii artystek i obserwowanie rozmaitych strategii autorskich warto kontynuować. Już niebawem ukażą się następne teksty, jak chociażby oczekiwana Stryjeńska. Diabli nadali Angeliki Kuźniak. Czy bohaterka okaże się tutaj równie nieuchwytna?

KAMILA DWORNICZAK-LEŚNIAK (1985) – historyk sztuki ze specjalizacją muzealniczą, doktor nauk humanistycznych, autorka tekstów krytycznych i redaktorka. Zajmuje się historią fotografii i krytyki artystycznej w Polsce, a także różnymi obszarami polskiej sztuki współczesnej. W latach 2009–2014 doktorantka w Katedrze Historii Sztuki Współczesnej KUL. Laureatka Nagrody im. ks. prof. Szczęsnego Dettloffa za rozprawę doktorską poświęconą recepcji wystawy The Family of Man w Polsce (2014). Publikowała m.in. w Magazynie O.pl, „Dwutygodniku”, „Arteonie”, w latach 2010–2012 szefowa oddziału lubelskiego Internetowego Magazynu „Teatralia”. Od 2013 do 2017 roku redaktor naczelna O.pl.

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Magdalena Łazarczyk. Ziemia niczyja

Od 23 lutego do 18 marca 2018 roku

Magdalena Łazarczyk, „Ziemia niczyja”, stopklatka, 2018 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Paderewski

Od 17 lutego do 20 maja 2018 roku

Leon Kaufmann (Kamir) (1872–1933), „Zebranie członków Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, w Vevey w Szwajcarii”, po 1916, pastel, papier na płótnie, 114 x 180 cm, fot. Krzysztof Wilczyński, Muzeum Narodowe w Warszawie (źródło: materiały prasowe)

Dyplom 2017

Od 16 lutego do 11 marca 2018 roku

Natalia Krajewska (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wojciech Leder. Sztuczna obecność

Od 14 lutego do 25 marca 2018 roku

Wojciech Leder, „Sztuczna obecność” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Assaf Gruber. Pogłoska

Od 16 lutego do 13 maja 2018 roku

Assaf Gruber „Ewidentne rzeczy”, 2018, kadr z filmu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Strategie niewidzialności

Od 9 lutego do 24 marca 2018 roku

Amy Suo Wu, „Greetings from the Invisible Borderlands” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Katarzyna Ramocka. Nie żałuję, że wcześniej nas nie było

Od 9 lutego do 9 kwietnia 2018 roku

Katarzyna Ramocka, „Nie żałuję, że wcześniej nas nie było” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Bettina Bereś. Moja mama urodziła się w Poznaniu

Od 9 lutego do 4 marca 2018 roku

Bettina Bereś (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wystawa Finalistów Konkursu o Nagrodę Artystyczną Siemensa 2017

Od 5 do 12 lutego 2018 roku

Wystawa Finalistów Konkursu o Nagrodę Artystyczną Siemensa, fot. Agnieszka Aleksiewicz (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kimono. Forma. Wzór. Rzecz do noszenia

Od 11 lutego do 4 kwietnia 2018 roku

„Kimono. Forma. Wzór. Rzecz do noszenia” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR