W cyklu KRYTYK(A) W SIECI o opinie na temat kondycji krytyki w dobie Internetu, blogosfery i portali społecznościowych pytamy przedstawicieli różnych dziedzin kultury, także aktywnych krytyków – prezentowaliśmy już nasz wstęp oraz komentarz Marcina Adamczaka na temat krytyki filmowej, głos Filipa Szałaska o krytyce muzycznej, a teraz zapraszamy do lektury opinii Ewy Wójtowicz. Wkraczamy w obszar sztuk wizualnych!

Redakcja O.pl

Jerry Saltz, fot. Knight Foundation (źródło: Art and Culture Center of Hollywood/Wikimedia Commons)

Jerry Saltz, fot. Knight Foundation (źródło: Art and Culture Center of Hollywood/Wikimedia Commons)

Krytyka sztuki w dobie ekonomii uwagi

Zagadnienie krytyki sztuki w dobie ekonomii uwagi jest na tyle inspirujące, że mogłoby stać się punktem wyjścia do napisania o wiele dłuższego tekstu, a nawet zorganizowania panelu dyskusyjnego w ramach dużej konferencji. Na dowód tego można przypomnieć XLVII międzynarodowy kongres AICA we wrześniu 2014 roku, w ramach którego jeden z paneli poświęcono właśnie relacjom krytyki sztuki i mediów społecznościowych[1]. Moje wystąpienie podczas tego kongresu dotyczyło przemian statusu krytyka sztuki, w wyniku których wyłaniają się trzy – w każdym wypadku prosumenckie – postawy: krytyk-celebryta, krytyk-przyjaciel (w rozumieniu tego słowa nadanym mu przez media społecznościowe) i krytyk-performer. Te podziały nawiązują do dawnej typologii Mieczysława Porębskiego, który dostrzegał zanikanie postaci krytyka-poety na rzecz formowania się figury krytyka-eksperta. Dziś w dobie hiperinflacji ekspertów, często samozwańczych, bądź tylko samodzielnie siebie kreujących (self-designed, jak pisał Boris Groys)[2], dochodzi do zmiany, której dobrym przykładem jest postać Hennessy Youngmana[3]. Ten gromadzący kilkusettysięczne grono widzów swoich filmów na YouTube i wypowiadający się z dużą dezynwolturą internetowy ekspert „od świata sztuki” jest niczym innym, jak artystycznym projektem, za którym stoi nowojorski artysta Jayson Scott Musson. Analogicznie funkcjonuje Casey Jane Ellison, prowadząca m.in. internetowy talk show o sztuce Touching the Art[4]. Zwięzłość pytań i konieczność szybkiej odpowiedzi są odbiciem kultury limitu znaków w ramach mikroblogowania oraz nagłówków sensacyjnych wiadomości, mających zachęcić czytelników do klikania. Ellison jest autoironicznym krytykiem-awatarem, wykreowanym na potrzeby świata, w którym funkcjonuje.

Wspomniana zmiana jest nie tylko zmianą odczuwalną w sposobie uprawiania krytyki (pisanie „na miejscu zdarzenia” przy użyciu narzędzi społecznościowych i nastawienie na responsywność), ale ma także związek z zachwianiem dotychczasowych hierarchii i kryzysem ekonomicznym. Krytycy komentują tę zmianę nieco kąśliwie, jak Phyllis Tuchman, mówiąca celowo kolokwialnym językiem, iż media społecznościowe to całkowicie wystarczające, całodobowe przewodniki po współczesnym świecie sztuki[5]. Tytuły prasowe (np. brytyjski „The Independent” w roku 2013) rezygnują ze stałych felietonów profesjonalnych i będących na etacie krytyków na rzecz opinii autorstwa blogerów, którzy często otrzymują symboliczne honorarium[6].

Skrótowość wypowiedzi, jej natychmiastowość i decydująca o jej dalszym rozpowszechnianiu atrakcyjna treść, doprowadzają do tworzenia rankingów takich, jak The Followables: Ten Art Critics You Should Follow on Twitter[7]. Jedna z wymienionych tam krytyczek, Julia Kaganskiy, określona jest mianem „young and connected”, co wydaje się ilustrować dwa podstawowe wymogi funkcjonowania w kulturze, dla której wzorcem bywają figury celebrytów.

Z tego modelu czerpie amerykański krytyk Jerry Saltz, który już w roku 2007 miał powiedzieć, że współczesny świat sztuki przypomina Wikipedię. Sam korzysta aktywnie z Instagrama oraz Facebooka, wdając się w dyskusje z czytelnikami jego felietonów oraz zamieszczając obrazy – zazwyczaj średniowieczne miniatury (niekiedy obsceniczne, co doprowadziło do czasowego zawieszenia jego konta na tym portalu w styczniu 2015)[8]. W czerwcu 2014 Saltz umieścił na Facebooku średniowieczną iluminację przedstawiająca mężczyznę ćwiartującego ludzkie ciało na kawałki, przechwytywane przez drapieżne ptaki. Podpisał tę ilustrację: „Krytyk sztuki podczas pracy” i zachęcał licznych komentatorów do zaproponowania własnej wersji podpisu. Istotne jest to, że nazywany przez „The Wall Street Journal” Jonathanem Swiftem mediów społecznościowych, Saltz jest samoukiem. Swoją aktywnością jako krytyk-celebryta i krytyk-przyjaciel jednocześnie tworzy hierarchie (utrwalając swoją pozycję poprzez budowanie kapitału społecznego) i prowokuje do ich podważania (nie obawiając się bezpośredniości dialogu z czytelnikami). Natomiast na praktyczne zastosowanie postulatu bezpośredniego kontaktu z artystą i czytelnikiem pozwala model krytyka-performera. Do natychmiastowości krytycznego dialogu oraz pełnej jego transparentności odnosił się projekt Lori Waxman, 60 wrd/min art critic zrealizowana podczas dOCUMENTA (13)[9]. Krytyczka oferowała ochotnikom godzinny seans analizy ich portfolio, pod warunkiem pełnej jawności tego procesu; zarówno samej oceny jak i przebiegu jej powstawania. W tym projekcie społecznościowe reguły jawności, otwartego dostępu i równości szans zostają wcielone w życie.

Jeżeli zatem krytyk-poeta wyparty został przez krytyka-eksperta (wypowiadającego się w roli autorytetu), to obecnie jest on zastępowany modelem krytyka-przyjaciela z elementami silnie performatywnymi, charakterystycznymi dla bytowania w strukturze społecznościowej w ogóle. Zasady ekonomii uwagi, nieograniczone możliwości autoprezentacji, ale i przymus kompulsywnego produkowania treści rządzić zaczynają sferą współczesnej krytyki sztuki.

  1.  http://www.aicakorea.org/ 
  2. Boris Groys, Self-Design and Aesthetic Responsibility, e-flux #7, 06/2009, http://www.e-flux.com/journal/self-design-and-aesthetic-responsibility/ 
  3.  https://www.youtube.com/user/HennesyYoungman 
  4.  http://www.ovationtv.com/program/touching-the-art (30.05.2015 r.).
  5.  http://www.brooklynrail.org/2012/12/artseen/art-criticism-social-media (30.05.2015 r.).
  6. Josh Halliday, Independent titles to cut back on arts coverage, “The Guardian” 29th July 2013, http://www.theguardian.com/media/2013/jul/29/independent-titles-cut-back-arts-coverage 
  7. Kelsey Leith, The Followables: Ten Art Critics You Should Follow on Twitter, “Flavorwire”, 24th March 2010,  http://flavorwire.com/79046/the-followables-10-art-critics-you-should-follow-on-twitter 
  8.  https://www.facebook.com/jerry.saltz 
  9.  http://60wrdmin.org/home.html 

EWA WÓJTOWICZ – dr hab. nauk humanistycznych, absolwentka poznańskiej ASP. Autorka książek Net art (2008), Sztuka w kulturze postmedialnej (2016) oraz tekstów poświęconych sztuce mediów. Wykłada na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu.

Dodaj komentarz


Artykuły

Recenzje

Not a Pretty Story

Magdalena Kargul

„I Am Not Your Negro”, reż. Raoul Peck (źródło: materiały prasowe Magnolia Pictures)

Otwieranie formy

Paweł Bień

Oskar i Zofia Hansenowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ucieczka do przodu

Sebastian Pytel

„Człowiek z magicznym pudełkiem”, reż. Bodo Kox, 2017 (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Świat zahibernowany

Piotr Jemioło

„Zero K”, Don DeLillo, Oficyna literacka Noir sur Blanc, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

W grotach pamięci

Rafał Augustyn

Alberto Ginastera, „Bomarzo”, fot. Javier del Real (źródło: materiały prasowe Teatro Real w Madrycie)
więcej artykułów

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Awers/rewers. Architekt Bohdan Lachert

Od 24 listopada 2017 roku do 2 kwietnia 2018 roku

Dom własny Bohdana Lacherta przy ul. Katowickiej 9 w Warszawie, pokój stołowy i oranżeria, fot. Witalis Wolny, 1972, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (źródło: materiały prasowe organizatora)

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

David Lynch. Silence and dynamism

Od 12 listopada 2017 roku do 18 lutego 2018 roku

„Shadow of a Twisted Hand Across My House”, 1988, Copyright: David Lynch (źródło: materiały prasowe organizatora)

43. Biennale Malarstwa Bielska Jesień 2017

Od 10 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Sebastian Krok, Amor, 2016, tempera, akryl, alkid, lakier do podłóg na pościeli nabitej na krosno, 23x30 cm (źrodło: materiały prasowe organizatora)

Odciskanie świata

Od 11 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Fot. Sandra Kępa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kryptonim Żegota – ukryta pomoc, pomoc ukrytym

Od 16 listopada 2017 roku do lipca 2018 roku

Polskie i żydowskie dzieci, podopieczni domu sierot w Poroninie, po 1945, wł. prywatna (źródło: materiały prasowe organizatora)

37. Konkurs im. Marii Dokowicz – Najlepsze Dyplomy UAP

Od 10 do 16 listopada 2017 roku

Natalia Zakrzewska, Najlepsze Dyplomy 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR