Do mieszkań „miastowych” Zofia Rydet wybierała się jedynie na wcześniejsze zaproszenie. A na wsi było tak: pukanie do drzwi, „dzień dobry”, uścisk dłoni. Mimo, że wizyta była niezapowiedziana, gospodarzom trudno było odmówić. Siadali posłusznie pod piecem, przy stole, na łóżku – sami albo w parze, z dzieckiem na kolanach albo z małżonkiem u boku. Patrzyli prosto w obiektyw, kilka minut i po sprawie. Można się było napić herbaty przy stole, i wyglądając na ulicę, opowiedzieć całe diabelnie trudne życie.

Zofia Rydet, „Zapis socjologiczny”, 1978-1990, cykl „Zawody”, Jan Berdak, Opole © Fundacja im. Zofii Rydet (źródło: dzięki uprzejmości Fundacji im. Zofii Rydet)

Zofia Rydet, „Zapis socjologiczny”, 1978-1990, cykl „Zawody”, Jan Berdak, Opole © Fundacja im. Zofii Rydet (źródło: dzięki uprzejmości Fundacji im. Zofii Rydet)

Do chałupy wchodzi się prosto z dworu, drzwi stoją w lecie otworem, mieszkańcy odpoczywają od pracy na progu. W mieście drzwi są zamknięte na klucz. Rydet nie przepadała za robieniem zdjęć w blokach – wizyty w tych domach często były zbyt formalne, wystrój bezosobowy – „meblościanka, dwa kryształy i trzy książki”, a pozy sztuczne, stremowane. Natomiast do sesji w mieszczańskich domach z wieloletnią tradycją zarówno domownicy, jak i Rydet wcześniej specjalnie się przygotowywali, fotografowanie było czasochłonne, opóźniało cykl pracy. Mieszkańcy miasta przeważnie domagali się odbitek – na wsi ludzie chcieli tylko, żeby zdjęcia zobaczył Ojciec Święty.

Jednak już w połowie lat 80. Rydet doszła do wniosku, że prowadzony od kilku lat projekt, Zapis socjologiczny, musi rozszerzyć. Przecież zabudowa polska, to nie tylko wiejska chałupa w kilku wariantach i to powinno zostać uwiecznione, zwłaszcza z myślą o wystawie zagranicznej. „Chciałam mieć nie tylko biednych ludzi, ale i inteligencję” – mówiła w jednym z wywiadów. Do zbiorów, które systematycznie wyłaniały się z powiększającego się Zapisu, m.in. Okna, Kobiety na progach, dołączyły Zawody. Rydet fotografowała rzemieślników, sprzedawców, urzędników, ale także ludzi wolnych zawodów. „(…) Pokazuje człowieka nie w jego domu, a w jego środowisku pracy, którą on sam organizuje i nadaje przez swą osobowość, specyficzną atmosferę. Myślę, że najbardziej ciekawe są „zawody” zanikające, np. krawcy, szewcy, garncarze, kowale, to są już relikty osiemnastowieczne. Ale np. bardzo «piękny» jest cykl «urzędnicy», a malowniczy «artyści»” – pisała do swojej przyjaciółki, również fotografki Krystyny Łyczywek w 1987 roku.

Rydet mieszkała na Śląsku ponad 50 lat. Jak wielu Kresowian, jej rodzina po przeżyciu kolejnych okupacji, wyjechała ze Stanisławowa na południe Polski. Osiedli w Rabce, jednak samodzielna już wówczas Rydet wyprowadziła się najpierw do Bytomia, gdzie prowadziła sklep papierniczy, a następnie do Gliwic, gdzie w mieszkaniu w kamienicy zbudowała ciemnię i oddała się w pełni fotografii. W międzyczasie wstąpiła do Gliwickiego Towarzystwa Fotograficznego, brała udział w kilkunastu wystawach samodzielnych i zbiorowych, wykładała na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej, wyjeżdżała na plenery i przyjmowała u siebie gości – kolegów i koleżanki po fachu. Nawiązała znajomości z wieloma szanowanymi polskimi artystami, którzy dołączyli do grona bohaterów Zawodów, m.in. z fotografem Janem Berdakiem.

Zofia Rydet, „Zapis socjologiczny”, 1978-1990, cykl „Zawody”, Jan Berdak, Opole © Fundacja im. Zofii Rydet (źródło: dzięki uprzejmości Fundacji im. Zofii Rydet)

Zofia Rydet, „Zapis socjologiczny”, 1978-1990, cykl „Zawody”, Jan Berdak, Opole © Fundacja im. Zofii Rydet (źródło: dzięki uprzejmości Fundacji im. Zofii Rydet)

Berdak, także pochodzący z Kresów, ze Lwowa, po wojnie zamieszkał w Opolu, tam też na 11. piętrze bloku jednego z osiedli znajdowała się jego pracownia. Uprawiał pełną zmysłowości fotografię kreacyjną, był członkiem ZPAF-u, jego prace prezentowano na kilkudziesięciu wystawach w Polsce i zagranicą. Pracownia artysty nie należała do tych bezdusznych pomieszczeń, których fotografowania Rydet tak bardzo chciała uniknąć. Przestrzeń pełna była tworzących bardzo określony klimat przedmiotów. Znajdywały się w niej zarówno rzeczy niezbędne do pracy – lampy na statywach, odczynniki, liczne aparaty i obiektywy, jak i te służące odpoczynkowi – kanapa, dwa fotele, stolik, a także mające funkcje pokazowe i ozdobne – oprawione prace, plakaty wystaw – m.in. Biennale Fotografików Krajów Bałtyckich, zwisająca nad stołem lampa, zegar ścienny. Do tego książki, maszyna do pisania, butelka i beczułka z trunkami, najpewniej podarowane przez kogoś w prezencie.

Być może Rydet odwiedzała Berdaka w Opolu kilkakrotnie, jednak zachowane fotografie powstały jednego dnia, w 1986 roku. W czasie wizyty powstało sześć podobnych do siebie zdjęć – fotografka rzadko wychodziła z mieszkań bez dubli. Na każdym z nich artysta siedzi w innej części pracowni – na kanapie, w części wypoczynkowej, na krześle w ciemni, na stołku w części studyjnej. Ubrany w jasny sweter i ciemniejsze spodnie, na kilku zdjęciach zakłada lewą nogę na prawą, trzyma zapalonego papierosa, na innym podpiera głowę dłońmi.

„Ja nic nie reżyseruję, nie układam ani przedmiotów, ani też ludzi – to oni, właśnie przez poczucie obecności aparatu i obiektywu, starają się być jak najbardziej godni i piękni. Sami się jakby reżyserują i to daje właśnie jakiś jeden wymiernik wszystkich zdjęć, jakiś humanistyczny obraz równości człowieka” – pisała do przyjaciela, krytyka sztuki, Jerzego Buszy.

Tak jak większość fotografii wykonywanych przez Rydet we wnętrzach, także te zostały zrobione przy użyciu lampy błyskowej. Nie wybijają się niczym pod względem technicznym, ale kompozycja zachowana jest w spójnym stylu całego projektu. Sama fotografka uważała się nie tyle za artystkę, co dokumentalistkę, obsesyjnie pragnącą „balsamować czas”.

Syn artysty, Jarosław Berdak pamięta częste wizyty w pracowni ojca w dzieciństwie. Chodził wówczas do pobliskiej podstawówki, więc w odróżnieniu od kolegów, biegających po podwórkach z kluczem na szyi, mógł po szkole przyglądać się pracy taty. Nie zawsze potrafił usiedzieć spokojnie – jednego razu podczas zabawy zbił górną szybę w witrynie – straty można oszacować na fotografiach.

Kilka miesięcy po tym, jak Rydet zrobiła zdjęcia, w pracowni wybuchł pożar. Najprawdopodobniej dzieci dla żartu wrzuciły coś palącego się do szybu wentylacyjnego. Uratowała się jedynie część prac, nadpalone dwa aparaty, w całości zachowała się cukiernica. Część przedmiotów, fotografii i negatywów Jarosław Berdak przekazał Muzeum Śląska Opolskiego, resztę przechowuje w swoim podwarszawskim domu. Obok nich odbitki zdjęć Rydet to jedne z nielicznych pamiątek po pracowni, a także prawdopodobnie jedyne ślady znajomości fotografów. W 1997 roku Zofia Rydet umiera, w 2009 roku odchodzi Jan Berdak.

„Tylko fotografia może zatrzymać czas” – mówiła fotografka w jednym z ostatnich wywiadów, a do Łyczywek pisała: „Dopiero w ciemni widzę, co zdobyłam, i tak jakbym je drugi raz fotografowała, odnajduję tych ludzi i atmosferę ich domów i różne szczególiki, których może nawet na początku nie zauważyłam, i cieszę się tym, że mam ich wszystkich i mam cudowną władzę zatrzymania ich życia, może dużo dłużej, niż ich życie naprawdę będzie trwało. Mogę to pokazać innym”.

Jedno ze zdjęć Zofii Rydet wykonanych w pracowni Jana Berdaka można obejrzeć na wystawie «Zofia Rydet. Zapis socjologiczny, 1987-1990» w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

DOROTA GROYECKA (ur. 1987) – absolwentka dziennikarstwa, filologii polskiej i kulturoznawstwa. Autorka książki Gentryfikacja Berlina. Od życia na podsłuchu do kultury caffè latte. Współpracowała m.in. z magazynem „Exberliner” oraz O.pl Polskim Portalem Kultury.

Dodaj komentarz


Artykuły

Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Diana Grabowska. XM

Od 12 do 22 grudnia 2016 roku

Diana Grabowska, „Z głowy”, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Komu bije Dada?

Od 9 grudnia 2016 roku do 5 lutego 2017 roku

Wystawa „Komu bije Dada?” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jutro nie przyjdzie nigdy. Mirosław Bałka i Katarzyna Krakowiak

Od 25 listopada 2016 roku do 5 stycznia 2017 roku

Mirosław Bałka i Katarzyna Krakowiak, „Jutro nie przyjdzie nigdy”, fot. Maciek Zaniewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Yang Shuanglin – współczesny chiński wenren: malarz i erudyta

Od 6 grudnia 2016 roku do 31 stycznia 2017 roku

Yang Shuanglin, „Źródło rzeki” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Marta Kochanek-Zbroja. Kalejdoskop

Od 2 grudnia 2016 roku do 28 lutego 2017 roku

Marta Kochanek-Zbroja, „Kalejdoskop”, wizualizacja (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal Dramatu

Od 1 do 6 grudnia 2016 roku

„Garnitur prezydenta”, fot. Tomasz Augustyn (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kropka w kropkę. Muzealne mody

Od 25 listopada 2016 roku do 1 stycznia 2017 roku

„Kropka w kropkę” – plakat Anna Halarewicz (źródło: materiały prasowe organizatora)

Coming Out – Najlepsze Dyplomy ASP 2016

Od 25 listopada do 11 grudnia 2016 roku

Joanna Pieczyńska, „Z natury”, przykład farbowania krokoszem barwierskim (źródło: materiały prasowe organizatora)

David Cronenberg. Evolution

Od 14 listopada 2016 roku do 26 marca 2017 roku

„Potomstwo”, 1979, reż. David Cronenberg (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zgiń i znów się przemień! Sztuka i nauka jako możliwość domniemana

Od 25 listopada 2016 roku do 29 stycznia 2017 roku

Heather Dewey-Hagborg, „Stranger visions wall of faces” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR