Kino obrazuje depresję nie tylko jako poważną chorobę psychiczną. Równie często skłania się ku „paradepresji” rozumianej szerzej: jako egzystencjalna beznadzieja, nagła zapaść i poczucie bezcelowości. Sytuuje ją na niższych, czasem komediowych rejestrach. Bywa, że – jak w prawdziwej komedii – proponuje optymistyczne rozwiązania oraz dobre zakończenia.

„Między słowami”, reż. Sofia Coppola, 2003 (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

„Między słowami”, reż. Sofia Coppola, 2003 (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

Depresja – jak wszystko, co stałe – rozpływa się w powietrzu. Inflację i nadużycie tego terminu obserwujemy od wielu lat. „Depresja” oderwała się od klinicznej diagnozy i swobodnie dryfuje do centrum popkultury. Kiedyś – poważne zaburzenie afektywne, dziś – pojęcie-worek, mieszczące przewlekły smutek i chroniczny kryzys, marazm i życiowe otępienie. Współczesne kino bardzo szybko zareagowało na tę osobliwą popularność paradepresji i do filmowych wizerunków schorzeń psychicznych dodało kolejny – lżejszy, bardziej przystępny, wręcz komediowy.

Kompletując filmografię zjawiska najprościej udać się do krainy programowego optymizmu, gdzie bezproduktywny smutek nie idzie w parze z ideologią sukcesu. W Stanach Zjednoczonych reprezentują je m.in.: Wes Anderson, Sofia Coppola, Woody Allen oraz filmy: American Beauty (1999, S. Mendes), Ona (2013, S. Jonze), Poradnik pozytywnego myślenia (2012, D.O. Russel). W ideologicznie zniuansowanej Europie przykładami filmów o paradepresji będzie twórczość Roya Anderssona oraz Oh, boy (2014, J.O. Gerster), Samba (2014, O. Nakache, E. Toledano) i Wilbur chce się zabić (2002, L. Scherfig).

Zaburzenia nastrojów, zaburzenia rejestrów

Wizerunkiem depresji z reguły rządzi prastara zasada decorum, czyli odpowiedniości tematu oraz stylu. Inaczej mówiąc: o rzeczach wzniosłych piszemy z powagą, rzeczy pomniejsze traktujemy z lekkością. Zaburzenia afektywne jako poważny temat przedstawiany zostaje w „wysokim stylu”, np. artystycznym minimalizmie czy mainstreamowej powadze, które często wieńczy tragiczne zakończenie. Alternatywą dla takiego ujęcia jest zaburzenie rejestrów – ujęcie poważnego tematu w stylu lekkim, bliższym komediowemu. Trawestacje konwencjonalnych wizerunków depresji bynajmniej tego stanu nie trywializują. Życiowy impas bohaterów podkreślają komiczny kontrast lub ironia.

Filmy paradepresyjne raczej stronią od dramatów i ujmują fabuły w bardziej skodyfikowane i przystępne (pod)gatunki: komedię (Mów mi Vincent [2014, T. Melfi]) i komedię romantyczną (500 dni miłości [2009, M. Webb], Poradnik pozytywnego myślenia, Samba), film animowany (W głowie się nie mieści [2015, P. Docter, R. del Carmen]), teen movie (Całkiem zabawna historia [2010, R. Fleck, A. Boden], Kochankowie z księżyca, [2012, W. Andersson]), miejskie kino drogi (Frances Ha [2013, N. Baumbach], Oh, Boy), a nawet parodię filmu gangsterskiego (Depresja gangstera [1999, H. Ramis]).

W odróżnieniu od kinowej melancholii, depresja i paradepresja zakleszczone są regułami mainstreamowej wiarygodności psychologicznej. Człowiek nie jest z natury smutny – zdają się mówić filmy tego nurtu. Niezbędne do wyleczenia i powrotu do względnego optymizmu będzie więc zidentyfikowanie przyczyny stanów depresyjnych. Najczęściej okaże się ona tłumioną lub wypartą traumą z przeszłości: śmiercią rodzica czy małżonka, utratą dziecka, rozłąką z przyjacielem, rozwodem, małżeńskim kryzysem. Mniej radykalne w pop-psychoanalizie wydaje się kino europejskie i niezależne. Nico z Oh, Boy i Frances Ha, jego duchowa siostra zza oceanu, wydają się cierpieć na depresję z powodów tyleż nieokreślonych, co generacyjnych. Z kolei bohaterka Samby (Charlotte Gainsbourg) doznaje zapaści w wyniku przedawkowania zawodowych ambicji. Stany emocjonalne, w których się znajdują, doskonale oddają nazwy popularnych „paradepresyjnych” stron na Facebooku: „Trochę nie mam życia, trochę je przegrywam”, „Smutni ludzie z poczuciem humoru”, „Metafizyczna zgroza”, „Dead inside”.

W odróżnieniu od filmów utrzymanych w poważnej tonacji, paradepresja raczej nie będzie tu metaforyzowana środkami stricte-obrazowymi: światłem, przytłumionym kolorem, kompozycją kadru czy aranżacją przestrzeni (o tym pisze Rafał Syska). Ekspresja przemożnego smutku najsilniej uobecni się w warstwie słownej, a filmowi bohaterowie bardzo często będą go bezpośrednio komunikować: „Budzę się i jestem pusta” (Poradnik…), „Nie jestem jeszcze prawdziwą osobą” (Frances Ha), „Nie poczuję już niczego nowego. Tylko słabszą wersję tego, co czułem już kiedyś” (Ona), „Pustka, jakby zupełnie nie miało znaczenia, czy wstanę, czy nie wstanę, czy zrobię coś, czy nie zrobię… Ja pierdolę, kurwa” (Dzień świra [2002, M. Koterski]). Dzięki obniżeniu rejestrów i zwiększeniu dosłowności filmy o paradepresji wydają się bardziej przystępne, a tym samym bliższe życiu.

Strony: 1 2 3

Tekst ukazał się w czasopiśmie EKRANy nr 5/2015

Dodaj komentarz


Recenzje

Rzeźbiarz

Lena Wicherkiewicz

Jerzy Jarnuszkiewicz, Dwoje, 1956, depozyt CRP w Orońsku (źródło: materiały Kwartalnika Rzeźby OROŃSKO)

Mój jedyny, mój najdroższy!

Monika Malessa-Drohomirecka

„Wszystko jak chcesz. O miłości Jarosława Iwaszkiewicza i Jerzego Błeszyńskiego” (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Tam, gdzie teraz – sztuka w procesie

Agnieszka Cieślak

Widok wystawy „Tam, gdzie teraz”, Galeria Labirynt w Lublinie, 2017, fot. Wojciech Pacewicz (źródło: materiały organizatora)

Globalna wioska, czyli Inne Brzmienia 2017

Wojciech Michalski

Tik Tu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sztuka i mózg

Zuzanna Sokołowska

Małgorzata Jabłońska, „Neuro.Szkice” (źródło: materiały prasowe organizatora)
więcej artykułów

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Thorsten Goldberg. Konstruując chmury

Od 29 lipca do 22 października 2017 roku

Thorsten Goldberg, „Neon Cumulus”, 2011 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kierunek mebel

Od 20 lipca do 7 września 2017 roku

Barbara Stelmachowska, „Kuchnia zero” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Artists in Residence: Helytovych, Isychenko, Ugay

Od 28 lipca do 18 sierpnia 2017 roku

Andriy Helytovych (źródło: materiały prasowe organizatora)

Rewolucjoniści sztuki: Max Liebermann

Od 20 lipca do 13 października 2017 roku

Max Liebermann, „Gra w polo”, 1912, fot. © Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

IX Ogólnopolska Wystawa Najlepsze Dyplomy Akademii Sztuk Pięknych

Od 29 lipca do 27 sierpnia 2017 roku

Ogólnopolska Wystawa Najlepsze Dyplomy Akademii Sztuk Pięknych, 2016 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Anita Owsianna. Defekt

Od 28 lipca do 27 sierpnia 2017 roku

Anita Owsianna, „Defekt” (źródło: materiały prasowe organizatora)

40. Europejska Konwencja Żonglerska

Od 22 do 30 lipca 2017 roku

Gandini (źródło: materiały prasowe organizatora)

Alfabet sztuki

Od 21 lipca do 3 września 2017 roku

Magdalena Abakanowicz, „La Seur” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Carnaval Sztukmistrzów

Od 27 do 30 lipca 2017 roku

Carnaval Sztukmistrzów (źródło: materiały prasowe organizatora)

Adriatycka epopeja. Ivan Meštrović

Od 25 lipca do 5 listopada 2017 roku

Ivan Meštrović, „Historia Chorwatów”, Zagrzeb, 1932, brąz, autor fotografii: Filip Beusan (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR