Simona Škrabec, Geografia wyobrażona. Koncepcja Europy Środkowej w XX wieku, tłum. R. Sasor, seria Europa Środkowa – historia, kultura, kontakty, red. Jacek Purchla, Wyd. Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie, Kraków 2013.

 

I

W dodatku A do eseju O pojęciu historii Walter Benjamin stwierdza, że istotą historyzmu jest ustalanie związku przyczynowego między wydarzeniem z przeszłości. Historyczności danego faktu nie określa się poprzez miejsce w łańcuchu przyczyn i skutków. Odwrotnie – to miejsce jest mu nadawane ex-post, właśnie dzięki historykowi, którego praca polega na ustalaniu relacji między czasem teraźniejszym i przeszłym. „Historyk, który bierze to spostrzeżenie za punkt wyjścia, rezygnuje z przepuszczenia ciągu wydarzeń przez palce niczym różańca. Ujmuje konstelację, która wytworzyła się między jego własną epoką a pewną ściśle określoną epoką wcześniejszą”[1]. Pojęcie historii w słowniku autora Pasaży odgrywa kluczową rolę. W refleksji nad tym, jak możliwe jest istnienie przeszłości w teraźniejszości, skupiają się wszystkie wątki jego pisarstwa.

Simona Škrabec, Geografia wyobrażona. Koncepcja Europy Środkowej w XX wieku, tłum. R. Sasor, seria Europa Środkowa – historia, kultura, kontakty, red. Jacek Purchla, Wyd. Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie, Kraków 2013 (źródło: materiały prasowe MCK)

Simona Škrabec, Geografia wyobrażona. Koncepcja Europy Środkowej w XX wieku, tłum. R. Sasor, seria Europa Środkowa – historia, kultura, kontakty, red. Jacek Purchla, Wyd. Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie, Kraków 2013 (źródło: materiały prasowe MCK)

Propozycja Benjamina jest niezwykle istotna, jako że idzie w poprzek XX-wiecznemu myśleniu o historii. W sporze między esencjonalistycznym i konstruktywistycznym podejściem do przeszłości, Benjamin zabiera trzeci, zupełnie odmienny głos. Czerpiąc z tradycji żydowskiej, wprowadza kategorię czasu mesjańskiego, który pozwala pomyśleć o problemie historii zupełnie inaczej. W tezie XIV przytaczanego już eseju mówi o tym, że historia jest konstruktem, na który nie składa się czas jednorodny i pusty, lecz „czas wypełniony Teraz”. Owo „Teraz” jest momentem, w którym żyje historyk, nawlekający kolejne paciorki swojego różańca. Chwile te, z których składa się gmach przeszłość, można swobodnie cytować. Skrzętnie korzystają z tego politycy wszystkich epok. Przeszłość, zdaniem Benjamina, można cytować tak, jak moda cytuje minione stroje. Jednak praktyka ta nie jest czymś niewinnym. Benjamin nazywa ją „tygrysim skokiem w przeszłość”, który dokonuje się na arenie zarządzanej przez klasę panującą.

Jest jednak nadzieja, twierdzi Benjamin, która pochodzi z „mesjańskich okruchów” zawartych w każdym „Teraz”. „Dana jest nam słaba mesjańska siła”, mówi na początku eseju. Tę siłę można wykorzystać do tego, aby uchwycić prawdziwy obraz przeszłości, który „przemyka w ułamku chwili”. Ów dialektyczny obraz, będący swoistym owocem kolizji przeszłości i naszego „Teraz”, pozwala na zatrzymanie, chwilowe zawieszenie biegu czasu, w którym może przejawić się prawda o przeszłości. Jest to moment o którym marzy anioł historii ze słynnej benjaminowskiej ekfrazy obrazu Paula Klee: „chciałby może zatrzymać się, pobudzić umarłych i złączyć to co rozbite. Lecz od raju wieje wicher, który zaplątał mu się w skrzydła, że anioł nie może już ich złożyć”[2]. Anioł, gnany wichrem wiejącym od raju, widzi za sobą wyłącznie pasmo ruin. W tej metaforze zawiera się w pełni zadanie, które, zdaniem Benjamina, stoi przed każdym, kto chciałby poznać prawdę o historii. „Wyobrażenia postępu rodzaju ludzkiego nie sposób oddzielić od wyobrażenia jej biegu w ramach czasu jednorodnego i pustego. Podstawę krytyki wyobrażenia postępu jako takiego stanowić musi krytyka owego biegu”[3].

II

Powyższy zarys poglądów Benjamina na kwestię historii i możliwości jej poznania jest niezbędny, aby mówić o książce Simony Škrabec Geografia wyobrażona. Koncepcje Europy Środkowej w XX wieku. Autorka, z pochodzenia Słowenka, na co dzień pracuje na uniwersytecie w Barcelonie, przez co przyjmuje pozycję pośrednika kulturowego (jest także tłumaczką). Swoją książkę napisała po katalońsku, co siłą rzeczy zmusza ją do przyjęcia określonej perspektywy, zbliżonej do tej, którą zajmowali jedni z głównych bohaterów jej książki, czyli Miłosz i Kundera.

Škrabec tekst o kategorii Europy Środkowej rozpoczyna właśnie od odwołania się do refleksji Benjamina, który to w dużej mierze określa jej horyzont myślenia na temat historii i geografii politycznej tej części świata. We wstępie autorka proponuje, żeby „wyobrazić sobie, że termin »Europa Środkowa« to rodzaj stanowiska archeologicznego”. Z przyjęcia takiej metodologii płynie szereg konsekwencji.

Po pierwsze, autorka stosuje chronologię zstępującą. Swój tekst zaczyna od przełomu wieku XX i XXI, opisując wojnę domową w byłej Jugosławii, a także jej konsekwencje polityczno-społeczne związane z rozszerzaniem Unii Europejskiej na wschód. Konsekwentnie cofa się w czasie, opisując kolejno epokę komunizmu, II wojny światowej, okres między wojenny i na końcu I wojnę oraz upadek Cesarstwa Austro-Węgierskiego.

Po drugie, perspektywa ta pozwala na możliwie szerokie sformułowanie problemu. Większość badaczy problemu Europy Środkowej już od początku wpada w pułapkę „esencjonalną”, próbując z góry zdefiniować czym jest obiekt badany, czyli dookreślić termin „Europa Środkowa”. Metoda archeologiczna Škrabec polega na odkopywaniu coraz to głębszych pojęciowych warstw, które stopniowo układają się swoistą konstelację znaczeń.

Po trzecie, może najważniejsze, taki sposób myślenia o tym regionie-pojęciu pozwala, zgodnie z propozycją Benjamina, zerwać z zamkniętą logiką przyczynowo-skutkową, która umieszcza historię na zamkniętej osi determinizmu. „Dopóki historia postrzegana będzie jako tekst [tu zapewne należałoby doprecyzować o jaką koncepcję tekstu chodzi – dop. M. S.], jako nasza własna opowieść, jako narracja o nas samych, dopóty będziemy zamknięci w świecie, w którym kości zostały rzucone, bez możliwości wyboru. Będziemy zmuszeni spoglądać na przeszłość z umieszczonej na końcu perspektywy sądu ostatecznego”[4]. Škrabec próbuje uniknąć tej perspektywy, wedle której na przeszłość patrzy się jako na skończony, konsekwentny łańcuch zdarzeń, którego teraźniejszość jest bezpośrednim wynikiem.

Benjamin pisał o historii w ogóle, swoje postulaty kierując w stronę praktyki uprawiania dyskursów historycznych jako takich. Škrabec, biorąc go na patrona swojej rozprawy, podkreśla, iż jego tezy mają szczególne zastosowanie w przypadku, gdy mówimy o Europie Środkowej. Dzieje się tak, gdyż region ten przez wieki poddawany był silnej opresji ze strony imperialnych potęg tej części świata – Rosji ze wschodu oraz Austrii i Niemiec z zachodu.

  1. W. Benjamin, O pojęciu historii, tłum. A. Lipszyc, [w:] Tenże, Konstelacje. Wybór tekstów, Kraków 2012, s. 322.
  2. Tamże, s. 316.
  3. Tamże, s. 319.
  4. S. Škrabec, Geografia wyobrażona. Koncepcje Europy Środkowej w XX wieku, tłum. R. Sasor, Kraków 2013, s. 17.
Strony: 1 2

MICHAŁ SOWIŃSKI – doktorant na Wydziale Polonistyki UJ. Współorganizator wydarzeń naukowych i kulturalnych, m.in. dyrektor programowy Festiwalu im. Jana Błońskiego. Redaktor w wydawnictwie Ha!art. Zajmuje się krytyką literacką, teorią i filozofią literatury. Przygotowuje rozprawę doktorską o związkach literatury i ekonomii.

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Kostium na przełomie wieków 1990–2015

Od 26 października 2018 roku do 31 stycznia 2019 roku

„Kostium na przełomie wieków 1990 - 2015”, Wydział Scenografii Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Krzycząc: Polska! Niepodległa 1918

26 października 2018 do 17 marca 2019

Zofia Stryjeńska, „Ukazanie się Apostołom”, fot. Tomasz Dąbrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ella Littwitz. I wody stały się piołunem

Od 26 października 2018 roku do 4 lutego 2019 roku

Ella Littwitz, „71 941”, 2018 geokrata, drewno, metal, 240 × 240 cm dzięki uprzejmości Harlan Levey Projects (materiały prasowe organizatora)

Międzynarodowy Festiwal Teatrów Tańca w Tarnowie Scena Otwarta

Od 20 do 28 października 2018 roku

„Richard Alston Dance Company”, II Międzynarodowy Festiwal Teatru Tańca Scena Otwarta, Centrum Sztuki Mościce (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Znaki-Kody-Komunikaty

Od 19 października do 2 grudnia 2018 roku

Jerzy Krawczyk „Okno I” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Mirosław Bałka 1/1/1/1/1

Od 20 października do 31 grudnia 2018 roku

Mirosław Bałka, „1/1/1/1/1”, Op Enheim we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

9. Festiwal Kamera Akcja

Od 18 do 21 października 2018 roku

„Dzika grusza” (źródło: materiały prasowe organizatora)

PiekłoNiebo

Od 21 września do 21 października 2018 roku

Oleksij Choroshko, film „Lost Angeles”, Galeria Sztuki w Legnicy (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Wiatr od morza. W sto lat później

Od 15 października do 11 listopada 2018 roku

Marcin Zawicki, „Smętek”, 2018, olej na płótnie, 100x100 cm, fot. © MNG (źródło: materiały prasowe organizatora)

Teserówka

Od 6 października do 9 listopada 2018 roku

Diana Lelonek, „Teserówka”, Dom Stanisława Teisseyre'a (źródło: materiały prasowe organizatorów)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR