Niewielu jest dziś polskich reżyserów, których twórczość można rozpoznać po zaledwie kilku kadrach filmowych. Przykład Wojciecha (czy jak woli się on sam określać, Wojtka) Smarzowskiego pokazuje, że wyrazisty podpis autorski można wypracowywać od początku kariery za pomocą kilku konsekwentnych decyzji odnośnie doboru współpracowników, pozostawania wiernym specyficznemu sposobowi przedstawiania i niesztampowym rozwiązaniom narracyjnym oraz późniejszemu precyzyjnemu cyzelowaniu powtarzanych w każdym kolejnym dziele stylistycznych zabiegów.

„Pod Mocnym Aniołem”, reż. Wojciech Smarzowski, 2014 (źródło: materiały prasowe filmu)

„Pod Mocnym Aniołem”, reż. Wojciech Smarzowski, 2014 (źródło: materiały prasowe filmu)

Szczególna dbałość o wizualny aspekt filmów Smarzowskiego wynika na pewno z faktu, że w PWSFTiT w Łodzi nie studiował reżyserii, ale ukończył Wydział Operatorski. Przez 10 lat (1986-1996) był autorem lub współautorem zdjęć do kilku etiud – jedną z nich (Fire Inside) także reżyserował. W 1996 roku stanął za kamerą na planie dokumentu Jerzego Krysiaka i Jerzego Morawskiego Psy Totalitaryzmu, ale od tego momentu – nie licząc czysto komercyjnych zleceń od producentów seriali i teledysków oraz prac przy scenariuszu Sezonu na leszcza (2000) Bogusława Lindy – działa już właściwie tylko na własne konto.

Pełnometrażowym debiutem Smarzowskiego była telewizyjna Małżowina (1998). To zdradzająca inspirację m.in. prozą Kafki, Lokatorem (1976) Romana Polańskiego i Bartonem Finkiem (1991) braci Coen groteskowa opowieść o początkującym pisarzu, wynajmującym mieszkanie w zapuszczonej kamienicy. M. (poeta Marcin Świetlicki) zmaga się z tworzoną książką w skrajnie nieprzyjaznym środowisku, w którym równie irytującymi przeszkodami jest chamski sąsiad i jego natrętna żona, odgłosy z podwórza i upiorne bulgotanie w skorodowanych rurach, jak i odpowiednik tapety z filmu Coenów – wiecznie otwierające się drzwi skrzypiącej szafy. Przymusowo podsłuchujący hałaśliwych sąsiadów, a potem kompulsywnie ich podglądający przez oko wizjera, z wolna osuwający się w szaleństwo M. jest pierwszym w katalogu typowych bohaterów Smarzowskiego, samotników, którzy z różnym powodzeniem przeciwstawiają się wykoślawionemu światu. Po lżonym zza ściany pisarzu pojawi się przetrzymywany w szpitalu psychiatrycznym doktor Majer (oznaczana jako spektakl teatru TV, dynamicznie filmowana Kuracja; 2001), jedyni nieunurzani w prowincjonalnym bagienku  –  para młodych z Wesela (2004), nieprzekupny porucznik Mróz w Domu złym (2009), westernowo prawy Tadeusz z Róży (2011), wreszcie niesłusznie oskarżony o morderstwo sierżant Król z Drogówki (2013). Wszyscy oni skonfrontowani zostają ze zdegenerowaną, brudną rzeczywistością, niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z Polską współczesną, czy też tą sprzed lat kilkudziesięciu (Dom zły, Róża).

Z tego zestawu samotnych jednostek protagonista Małżowiny zdradza najbliższe pokrewieństwo z głównym bohaterem najnowszego filmu Smarzowskiego Pod Mocnym Aniołem (2014). Profesja pisarza naturalnie łączy się z osamotnieniem i wyobcowaniem, lecz i M., i Jerzy nie tylko nie próbują swego wyabstrahowania ze świata zwalczać, ale sami je wręcz pogłębiają. W obu filmach Smarzowski, mimo eksponowanego naturalizmu, podkreśla zarazem, że ekranowe postaci to najprawdopodobniej pisarskie widma, wytwory wyobraźni literackiego umysłu otępionego alkoholem. M., intensywnie pochłaniając wysokoprocentowe trunki, kreuje teraźniejszość – zasiada przy maszynie do pisania z zamiarem opisywania swojego najbliższego otoczenia; deliryk Jerzy tworzy przeszłość pensjonariuszy, nie tyle spisując ich biografie, co sprowadzając ich do poziomu epizodzistów w wymyślonych przez siebie pijackich anegdotach.

„Pod Mocnym Aniołem”, reż. Wojciech Smarzowski, 2014 (źródło: materiały prasowe filmu)

„Pod Mocnym Aniołem”, reż. Wojciech Smarzowski, 2014 (źródło: materiały prasowe filmu)

Jedną z obsesji autora Róży jest bowiem narrator jako demiurg, najczęściej mało wiarygodny stworzyciel wrogiej wobec własnej osoby przestrzeni. Taki jest Majer, dobrowolnie pozwalający się zamknąć w ośrodku dla umysłowo chorych lekarz-psychiatra. Trafia on tam jako idealista, wiedziony pragnieniem rzetelnego diagnozowania chorób, a następnie przeistacza się w faszerowanego psychotropami pacjenta z rozpoznaną schizofrenią, mylącego postaci i mieszającego plany czasowe, dopasowując je do wizji wszechobecnego spisku. Taki jest też Środoń z Domu złego, z trudem odtwarzający w trakcie wizji lokalnej detale zbrodni popełnionej 4 lata wcześniej. We wszystkich przypadkach narracja powierzana jest osobnikom, których percepcję zaburzają substancje psychoaktywne, dzięki czemu widz ma czuć się w świecie Smarzowskiego równie wyobcowany jak jego bohaterowie. „Prawda? Nie ma takiej.” – powtarza porucznik Mróz; to jedyne pewne zdanie, jakie usłyszał.

Twórca Wesela za każdym razem wizualnie sugeruje te zaburzenia, obsadzając tych samych aktorów w kilku rolach (Kuracja), powtarzając opowiedziany wcześniej epizod z innymi postaciami (Pod Mocnym Aniołem), bądź deformując ekranową rzeczywistość nagłymi cięciami montażowymi z akustycznymi szarpnięciami i raptownymi przebitkami na element pochodzący z innego porządku czasoprzestrzennego (widmo Dziabasa w Domu złym). Do pewnego stopnia Smarzowski skazuje widzów na wiarę w solipsystyczny obraz świata – M. utrzymuje, że wymyślił sąsiadów i przygarniętego psa (dla którego teraz musi wymyślić jedzenie), intoksykowany Majer, prawdopodobnie w swoim umyśle, kleci kolejne wątki konspiracyjnej intrygi. Od pierwszych scen Róży widzimy i wiemy tyle co Tadeusz, a horyzont poinformowania w Drogówce wyznacza świadomość sierżanta Króla oraz zapisy zdarzeń, wykonane telefonami komórkowymi i kamerami monitoringu.

Strony: 1 2

Michał Lesiak – redaktor czasopisma „EKRANy”.

Dodaj komentarz


Recenzje

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Kostium na przełomie wieków 1990 – 2015

Od 26 października 2018 roku do 31 stycznia 2019 roku

„Kostium na przełomie wieków 1990 - 2015”, Wydział Scenografii Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Krzycząc: Polska! Niepodległa 1918

26 października 2018 do 17 marca 2019

Zofia Stryjeńska, „Ukazanie się Apostołom”, fot. Tomasz Dąbrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ella Littwitz. I wody stały się piołunem

Od 26 października 2018 roku do 4 lutego 2019 roku

Ella Littwitz, „71 941”, 2018 geokrata, drewno, metal, 240 × 240 cm dzięki uprzejmości Harlan Levey Projects (materiały prasowe organizatora)

Międzynarodowy Festiwal Teatrów Tańca w Tarnowie Scena Otwarta

Od 20 do 28 października 2018 roku

„Richard Alston Dance Company”, II Międzynarodowy Festiwal Teatru Tańca Scena Otwarta, Centrum Sztuki Mościce (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Znaki-Kody-Komunikaty

Od 19 października do 2 grudnia 2018 roku

Jerzy Krawczyk „Okno I” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Mirosław Bałka 1/1/1/1/1

Od 20 października do 31 grudnia 2018 roku

Mirosław Bałka, „1/1/1/1/1”, Op Enheim we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

9. Festiwal Kamera Akcja

Od 18 do 21 października 2018 roku

„Dzika grusza” (źródło: materiały prasowe organizatora)

PiekłoNiebo

Od 21 września do 21 października 2018 roku

Oleksij Choroshko, film „Lost Angeles”, Galeria Sztuki w Legnicy (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Wiatr od morza. W sto lat później

Od 15 października do 11 listopada 2018 roku

Marcin Zawicki, „Smętek”, 2018, olej na płótnie, 100x100 cm, fot. © MNG (źródło: materiały prasowe organizatora)

Teserówka

Od 6 października do 9 listopada 2018 roku

Diana Lelonek, „Teserówka”, Dom Stanisława Teisseyre'a (źródło: materiały prasowe organizatorów)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR