Josef Sudek to twórca, którego całe życie artystyczne związane było z Pragą. Podobnie jak Eugène Atget, którego nie sposób wyobrazić sobie spacerującego po ulicach innych niż paryskie, czeski fotograf oddał się całkowicie swemu miastu. Zmieniając style, sposoby ekspresji wizualnej, Sudek pozostał wierny swemu miejscu w przestrzeni. To ono inspirowało go do przyjrzenia się otaczającej rzeczywistości okiem fotografa, człowieka igrającego z żywą materią świata oraz martwotą jego papierowego wizerunku, warunkowało przemiany języka wypowiedzi, dostarczało wrażliwości jego spojrzeniu.

Atelier Josefa Sudka, Újezd 30, Praga, rekonstrukcja (źródło: Wikimedia Commons)

Atelier Josefa Sudka, Újezd 30, Praga, rekonstrukcja (źródło: Wikimedia Commons)

Rozpoczynając swą artystyczną drogę od fotografowania okna własnej pracowni w okresie II wojny światowej poprzez cykle martwych natur, a kończąc na pejzażach okolic Pragi, w twórczości i refleksji Sudka wyraźną obecność zaznaczyły dwa podejścia do rejestrowania świata: romantyczne, liryczne oraz surowe, bezpośrednie. Ten swoisty dualizm myśli twórczej czeskiego fotografa szczegółowo kreślił Antonin Dufek. Zauważył on, iż w fotografiach Sudka wraz z intensyfikacją realności wzmaga się poczucie duchowości przedstawionego przedmiotu[1].

*

Znaczące jest, w jak doskonały sposób zapanował Sudek nad fotograficznym medium, jak precyzyjnie dobrał takie środki wyrazu, jak rodzaj papieru, negatywu czy samego aparatu. Decydując się na wybór wielkoformatowej fotografii, techniki stykowej reprodukcji pociągającej za sobą rezygnację z powiększeń, a zatem wykorzystując XIX-wieczny model fotografii, mógł wejść w dialog ze sztuką XX wieku. Odwołując się do teorii Viléma Flussera, który wyznaczył tzw. programy aparatów[2], dojrzeć można ciekawy stosunek artysty fotografa do własnej działalności twórczej oraz relacji między nim a aparatem fotograficznym. Według Flussera programy aparatów zbudowane są z symboli, z którymi fotograf prowadzi grę, tworzy ich kombinacje[3]. Opanowanie zasad tej swoistej gry odbywa się przy jednoczesnym uwzględnieniu nieprzejrzystości jej założeń – „kompetencja aparatu musi być większa od kompetencji użytkownika”[4], gra dotyczy więc obu stron.

Atelier Josefa Sudka, Újezd 30, Praga, rekonstrukcja (źródło: Wikimedia Commons)

Atelier Josefa Sudka, Újezd 30, Praga, rekonstrukcja (źródło: Wikimedia Commons)

Sudek osobiście podkreślał, że jest daleki od pustego teoretyzowania, znamiennego dla sztuki – czy nazwiemy ją współczesną, czy też określimy ją mianem neoawangardy, ze szczególnym naciskiem położonym na dokonania konceptualistów[5]. Postawa ta, wraz ze świadomym wyborem technicznego zaplecza, pozwalała mu na bardziej osobisty stosunek do fotografii. Jego artystyczna wizja to zatem po części „świat w subiektywie”, jak definiuje sposób rejestracji rzeczywistości przez aparat Sławomir Magala[6].

*

W czasie drugiej wojny światowej Sudek nie przestał tworzyć. Nie wychodząc z domu, fotografował okna swojej pracowni. Koncentracja na najbliższym otoczeniu obecna była w jego sztuce aż do końca. Najsłynniejsze prace fotografa powstawały w atelier, a od końca lat 50. również we wnętrzach jego praskiego mieszkania.

Czy można zrozumieć przedziwną i fascynującą zarazem melancholię i tajemnicę fotografii Sudka? Albo samą postawę artysty-samotnika, który w wieku trzech lat stracił ojca, a później, na froncie pierwszej wojny światowej zraniony został tak mocno, że amputowano mu prawą rękę?

Atelier Josefa Sudka, Újezd 30, Praga, rekonstrukcja (źródło: Wikimedia Commons)

Atelier Josefa Sudka, Újezd 30, Praga, rekonstrukcja (źródło: Wikimedia Commons)

W roku 1960 Sudek wykonuje Martwą naturę u fotografa (inna nazwa tej pracy to Labirynt w moim atelier). To być może jego najbardziej osobista fotografia – przedmioty poświadczają tu częściowe fizyczne kalectwo artysty, jego wymuszoną leworęczność. Pośrodku biurka, na metalowej podstawce widzimy kubek z uchem skierowanym w lewą stronę. Obok, również z lewej strony, leży łyżeczka. Czarna płachta, a może po prostu cienki płaszcz, powieszona jest na regale, z lewej strony biurka. Autentyzm tej fotografii polega na tym, że Sudek odsłania nam w tym wycinku swojego mieszkania całe życie, pozwala zagłębić się w jego twórczość bez oglądania setek zdjęć, dokumentów, papierów i filmów fotograficznych. Prace z serii Labirynty, które realizował do końca życia, to na wpół aranżacje, na wpół dokumentacje jego miejsc pracy. Trudno przywołać innego fotografa, który w podobnie szczery i osobisty sposób pokazywałby swoją pracownię. Pod koniec życia Sudka jego metodą twórczą było rejestrowanie kombinacji otaczających go przedmiotów. Tworzył z nich konstelacje swego wewnętrznego świata.

Mateusz Palka, „Pamięć”, 2013 (źródło: archiwum autora)

Mateusz Palka, „Pamięć”, 2013 (źródło: archiwum autora)

„Człowiek nie potrafi się już bezpośrednio ustosunkować do rzeczywistości. Nie może jak gdyby stanąć twarzą w twarz. W miarę jak symboliczna działalność człowieka robi postępy, rzeczywistość fizyczna zdaje się cofać. [...] Tak bardzo owinął się w formy językowe, w obrazy artystyczne, w mityczne symbole lub religijne porządki, że nie potrafi już niczego zobaczyć ani poznać inaczej, jak za pośrednictwem tego sztucznego środka” – pisał Ernst Cassirer w jednej ze swych rozpraw[7]. Dodaje jednak, że człowiek poznający świat poprzez kulturowe formy symboliczne, bierze udział w procesie ciągłego i postępującego samowyzwalania, budując własny świat. Być może w takim ujęciu powinniśmy spojrzeć na końcową działalność artystyczną Sudka.

Sławomir Sikora w rozważaniach na temat granicznej pozycji zajmowanej przez fotografię (między dokumentem a symbolem) przywoływał myśl XIX-wiecznego amerykańskiego poety Olivera W. Holmes’a, który fotografię nazwał „lustrem obdarzonym pamięcią”[8]. Ta dwuwymiarowość jej charakteru, wyartykułowana w czasie, kiedy medium dopiero się dookreślało, najlepiej charakteryzuje twórczość Josefa Sudka, romantycznego indywidualisty, pozostającego obok głównych nurtów w sztuce.

  1. A. Dufek, Wspomnienia rzeczywistości, [w:] J. Sudek, Dialog z ciszą, Warszawa 2006.
  2. V. Flusser, Ku filozofii fotografii, tłum. J. Maniecki, Katowice 2004, s. 35.
  3. Zob. tamże, s. 35.
  4. Tamże, s. 35.
  5. J. Andel, Josef Sudek o sobe, Praga 2001, s. 118.
  6. S. Magala, Szkoła widzenia czyli świat w subiektywie aparatu fotograficznego, Wrocław 2000, s. 9.
  7. E. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, tłum. A. Staniewska, Warszawa 1998, s. 69.
  8. S. Sikora, Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2004, s. 9.

Mateusz Palka – autor tekstów krytycznych i esejów o sztuce, fotograf, kulturoznawca, doktor nauk humanistycznych z zakresu filozofii i estetyki współczesnej (Koncepcja alegorii Waltera Benjamina). Przygotował szereg wystaw poświęconych Władysławowi Bartoszewskiemu i Janowi Nowakowi-Jeziorańskiemu. Współautor wystawy stałej Misja: Polska w Muzeum Pana Tadeusza, komiksu o Janie Nowaku-Jeziorańskim (Kurier z Warszawy) oraz biografii (Jan Nowak-Jeziorański. Biografia opowiadana). Członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Autor zrealizowanej w konwencji dokumentu i poświęconej zmianom, jakie zaszły w estetyce wrocławskich ulic po wybudowaniu wieżowca Sky Tower, wystawy Obsesja. Stale współpracuje z pismem „Format”. Pracuje w Gabinetach Świadków Historii w Muzeum Pana Tadeusza ZNiO, zajmuje się archiwami Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Blog: http://mateuszpalka.blogspot.com/

Dodaj komentarz


Artykuły

Recenzje

Not a Pretty Story

Magdalena Kargul

„I Am Not Your Negro”, reż. Raoul Peck (źródło: materiały prasowe Magnolia Pictures)

Otwieranie formy

Paweł Bień

Oskar i Zofia Hansenowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ucieczka do przodu

Sebastian Pytel

„Człowiek z magicznym pudełkiem”, reż. Bodo Kox, 2017 (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Świat zahibernowany

Piotr Jemioło

„Zero K”, Don DeLillo, Oficyna literacka Noir sur Blanc, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

W grotach pamięci

Rafał Augustyn

Alberto Ginastera, „Bomarzo”, fot. Javier del Real (źródło: materiały prasowe Teatro Real w Madrycie)
więcej artykułów

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Awers/rewers. Architekt Bohdan Lachert

Od 24 listopada 2017 roku do 2 kwietnia 2018 roku

Dom własny Bohdana Lacherta przy ul. Katowickiej 9 w Warszawie, pokój stołowy i oranżeria, fot. Witalis Wolny, 1972, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (źródło: materiały prasowe organizatora)

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

David Lynch. Silence and dynamism

Od 12 listopada 2017 roku do 18 lutego 2018 roku

„Shadow of a Twisted Hand Across My House”, 1988, Copyright: David Lynch (źródło: materiały prasowe organizatora)

43. Biennale Malarstwa Bielska Jesień 2017

Od 10 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Sebastian Krok, Amor, 2016, tempera, akryl, alkid, lakier do podłóg na pościeli nabitej na krosno, 23x30 cm (źrodło: materiały prasowe organizatora)

Odciskanie świata

Od 11 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Fot. Sandra Kępa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kryptonim Żegota – ukryta pomoc, pomoc ukrytym

Od 16 listopada 2017 roku do lipca 2018 roku

Polskie i żydowskie dzieci, podopieczni domu sierot w Poroninie, po 1945, wł. prywatna (źródło: materiały prasowe organizatora)

37. Konkurs im. Marii Dokowicz – Najlepsze Dyplomy UAP

Od 10 do 16 listopada 2017 roku

Natalia Zakrzewska, Najlepsze Dyplomy 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR