Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku: Ecce Animalia, kuratorzy: Dorota Łagodzka, Leszek Golec, 8.03.-15.06.2014 r.

„Zwierzęta zyskały status tego, co nieludzkie dopiero wraz z rozwojem rozumu i humanizmu” –  pisał Jean Baudrillard w Symulakrach i symulacji[1]. Wystawa Ecce Animalia w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku podejmuje problem relacji między zwierzętami a ludźmi, posługując się przedstawieniami istot żywych w sztuce na przestrzeni ostatnich stu pięćdziesięciu lat. W tym czasie zwierzęta definitywnie zostały podporządkowane człowiekowi. Wywiera to ogromny wpływ na sposób ich ukazywania.

Jarosław Modzelewski, „Zabijanie świni”, 1983, fot. Jan Gaworski, wystawa „Ecce Animalia”, CRP w Orońsku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Jarosław Modzelewski, „Zabijanie świni”, 1983, fot. Jan Gaworski, wystawa „Ecce Animalia”, CRP w Orońsku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

„Niegdyś zwierzęta miały cechy w większym stopniu sakralne, bardziej boskie niż ludzie. U ludów pierwotnych nie istniało nawet osobne «ludzkie» królestwo, a świat zwierząt był podstawowym przedmiotem odniesienia. Jedynie zwierzę było godne tego, by zostać złożone w ofierze jako bóstwo, ofiara z człowieka pojawiła się dopiero później zgodnie z zasadą degradacji”[2]. Obecnie zapominamy o dzikości zwierząt. Postrzegamy je przede wszystkim w relacji do człowieka. Takie przedstawienia dominują również na wystawie. Do wyjątków należy jedna z najstarszych zaprezentowanych prac – rzeźba Józefa Gotta – Lisica z młodymi i upolowanym łabędziem, pochodząca z XIX wieku. Tytułowa lisica została przedstawiona w swoim naturalnym środowisku, jako polująca i stanowiąca o sobie istota, która nie musi wykonywać narzuconej jej funkcji.

Wraz z postępem technicznym i rozwojem humanizmu zwierzętom przypadła rola obiektów, które można dowolnie eksploatować – zgodnie z dewizą optymalizacji: zmniejszać nakład i zwiększać zyski. Wystawa ukazuje różne aspekty uprzedmiotowujących relacji pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem. Pozornie mogą wydawać się one ze sobą niepowiązane, łączy je jednak sprowadzanie zwierzęcia do roli obiektu, którego zadaniem jest jedynie zaspokajanie potrzeb człowieka.

Na pierwszy rzut oka niewinnie wygląda scena wyrzeźbiona przez Stanisława Kazimierza Ostrowskiego, Portret córki Haliny z kotkiem z 1909 roku. Przedstawia on dziewczynkę trzymającą na rękach swojego pupila. Zwierzę ukazane zostało tutaj jako zabawka lub efektowna dekoracja, a nie podmiot sam w sobie. Taki stosunek człowieka do zwierzęcia Baudrillard określił jako „sentymentalizm”. „W miarę jak zwierzęta odsyłane są w sfery nieodpowiedzialności, spychane w obszar tego, co nieludzkie, stają się godne ludzkiego rytuału współczucia i opieki”[3]. Skutki nieodpowiedzialnej postawy człowieka w takiej relacji ukazuje praca Piotra Kurki zatytułowana When you collect every tear, you can build a nice pet, if your life is long enough z 1995 roku. Przedstawiony pies niemal całkowicie składa się z metalowych elementów, których zarys przywodzi na myśl kształt łez. Czeka on na swojego właściciela. Wydaje się zagubiony i opuszczony. Jest w pełni zdany na dobrą wolę swojego pana. Pozornie neutralne określenia jak „pan” czy „właściciel” – którego używam w celu opisania tej pracy – są naładowane znaczeniowo. Trudno znaleźć określenie dla pozycji człowieka w takiej relacji, które po głębszym zastanowieniu nie budziłoby negatywnych konotacji.

Piotr Kurka, „When you collect every tear, you can build a nice pet, if your life is long enough”, 1995, fot. Jan Gaworski, wystawa „Ecce Animalia”, CRP w Orońsku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Piotr Kurka, „When you collect every tear, you can build a nice pet, if your life is long enough”, 1995, fot. Jan Gaworski, wystawa „Ecce Animalia”, CRP w Orońsku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Na inny aspekt zwraca uwagę film Małgorzaty Gurowskiej, Optymalizacja. W tej pracy autorka posługuje się bardzo oszczędnymi środkami. Różne gatunki zwierząt przedstawione zostały jedynie za pomocą cienia lub zarysu. Schematyczne, uproszczone przedstawienie i zestetyzowana forma, sprzyjają koncentracji na autorskim przekazie. Kontury zwierząt składają się niczym wycinanka z papieru, nie stawiają żadnego oporu, można je dopasować do dowolnej formy czy wielkości. Powstały po złożeniu kształt przywodzi na myśl wielkość puszki, w której umieszczony został otrzymany produkt. Skompresowane zwierzęta wydają się realizować idee funkcjonalności czy optymalizacji, zgodnie z którymi, w przypadku zwierząt hodowlanych, zmniejsza się ich przestrzeń życiową i ogranicza dostęp do wody. W wyniku tego cierpią one na schorzenia psychosomatyczne i nerwice. A te wycinanki o kształcie zwierząt przecież tak ładnie i łatwo się składają! Tak jakby były z papieru i nie miały żadnych potrzeb.

W swojej pracy zatytułowanej Dwanaście strzyków. Z biblioteki przysposobienia rolniczego podręcznik Kuba Bąkowski sięga po autentyczny poradnik dla hodowców świń. Książkę tę otwiera na stronie, na której przedstawiona została para hodowców prezentujących swoje zwierzęta. Pod ilustracją można przeczytać podpis: „12 strzyków – niezbędna cecha”. Wymiona świń przedstawione zostały jako cecha decydująca o prawomocności ich egzystencji. Wizualny odpowiednik wyżej wymienionych strzyków stanowią gumowe zawory, które artysta umieścił na twarzach tej pary. Taki zabieg dodatkowo podkreśla jednopłaszczyznowość postrzegania zwierząt przez przemysłowych hodowców.

Wiktor Górka, „Hunting in Poland”, 1961, fot. Jan Gaworski, wystawa „Ecce Animalia”, CRP w Orońsku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Wiktor Górka, „Hunting in Poland”, 1961, fot. Jan Gaworski, wystawa „Ecce Animalia”, CRP w Orońsku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości organizatora)

Plakat Wiktora Górki, Hunting in Poland z 1961 roku, stanowi dowcipny komentarz do sytuacji, w której traktuje się polowanie jako sport, zabawę, z której satysfakcję czerpie tylko jedna ze stron. Przedstawiona sytuacja stanowi odwrócenie typowego podziału ról – oprawca-ofiara. Ukazuje jelenia, który pokonał myśliwego i w geście triumfu postawił łapę na klatce piersiowej swojego potencjalnego zabójcy.

Eksperymentowanie na zwierzętach stanowi kolejne trudne i wstydliwe zagadnienie, nierozerwalnie związane z uprzedmiotowieniem żywych istot. Problem ten przywodzi na myśl praca Marka Targońskiego Bez tytułu. Umieścił on metalowe uschematyzowane, niemal emblematyczne symbole jeleni w techniczno-chemicznym, laboratoryjnym kontekście.

Ukazywanie takich rodzajów relacji stanowi zachętę do rewizji filozofii humanizmu, która wywarła ogromny wpływ na kształt kultury. Jest zaproszeniem do traktowania humanizmu nie jako niepodważalnego paradygmatu, lecz jako kulturowej konstrukcji, którą należy poddać rewizji i dopuszczenia do głosu postulatów posthumanistycznych, których ważną część stanowią animal studies.

  1. Jean Baudrillard, Symulakry i symulacja, wyd. Sic!, Warszawa 2005, s. 162.
  2. Tamże.
  3. Tamże.

Maria Franecka – historyczka sztuki i filolożka. Była stypendystka stowarzyszenia GFPS. Publikuje w czasopismach EXIT i Orońsko. Obecnie mieszka i pracuje w Berlinie.

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Serce miłości

1 grudnia 2017 roku

„Serce miłości”, reż. Łukasz Ronduda (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Zaprojektowani – Krakowskie Spotkania z Dizajnem

Od 24 do 26 listopada 2017 roku

Targi Zaprojektowani w ramach Krakowskich Spotkań z Dizajnem (źródło: materiały prasowe organizatora)

Luisa Spina – Rozmowy nad brzegiem

Od 24 listopada do 28 listopada 2017 roku

Luisa Spina (źródło: materiały prasowe organizatora)

24. Międzynarodowy Festiwal Filmowy Etiuda&Anima

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

„Bartender”, reż. Bill Plympton (źródło: materiały prasowe organizatora)

Terytoria Pamięci

Od 24 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Małgorzata Futkowska, „Terytoria Pamięci”, Miejska Galeria Sztuki w Częstochowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Awers/rewers. Architekt Bohdan Lachert

Od 24 listopada 2017 roku do 2 kwietnia 2018 roku

Dom własny Bohdana Lacherta przy ul. Katowickiej 9 w Warszawie, pokój stołowy i oranżeria, fot. Witalis Wolny, 1972, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (źródło: materiały prasowe organizatora)

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR