Georges Didi-Huberman, Kora, tłum. Tomasz Swoboda, Wydawnictwo w Podwórku, Gdańsk 2013.

„Mówić o Auschwitz w kategoriach niewypowiedzialnego nie oznacza wcale zbliżyć się do Auschwitz – wręcz przeciwnie, oznacza to oddalić Auschwitz do sfery, którą Giorgio Agamben doskonale określił jako mistyczną adorację, lub wręcz nieświadomą powtórkę nazistowskiego arcanum”[1].

Georges Didi-Huberman, „Kora”, Wydawnictwo w Podwórku, 2013 (źródło: materiały wydawnictwa)

Georges Didi-Huberman, „Kora”, Wydawnictwo w Podwórku, 2013 (źródło: materiały wydawnictwa)

Jak wypowiedzieć tę największą Katastrofę świata zachodniej kultury, która do dziś rozciąga swój cień na całą europejską myśl? W jaki sposób język może dać wyraz eksterminacji tak, by – jak zastanawia się Phillipe Lacoue-Labarthe, piszący o poezji Paula Celana – nie musieć jej zaprzeczać w akcie obrony przed upatetycznieniem? Czy tylko zaprzeczenie jest obroną przed patosem i czy tylko patos umożliwia kultywowanie sztuki?

Wokół tych wszystkich pytań koncentruje się refleksja francuskiego filozofa i historyka sztuki, Georges’a Didi-Hubermana, który w Obrazach mimo wszystko podjął wnikliwą, erudycyjną opowieść, rozsnutą wokół czterech fotografii z Auschwitz, wykonanych przez członków Sonderkommando; czterech – jak sam mówi – „kawałków kliszy wyrwanych piekłu”. Stawka tej opowieści jest niezwykle wysoka: to ocalenie „mimo wszystko”. Mimo niewidoczności obrazu i niewypowiadalności Katastrofy; to opowieść wymierzona w niewyrażalność, bo przecież w Auschwitz nie było nic niewyrażalnego i niewyobrażalnego – w Auschwitz wszystko było możliwe.

Wydane po polsku w 2008 roku Obrazy mimo wszystko pokazują, że obraz powstaje tam, „gdzie zamierają wszystkie słowa i zawodzą wszystkie kategorie – tam, gdzie wszystkie tezy ulegają unieważnieniu”. Obraz Katastrofy nie jest bowiem fetyszem (fetyszyzacja jest wariantem „mistycznej adoracji”, o której wspominał Agamben), lecz stanowi rozdarcie, które tworzy ujście dla ułamka rzeczywistości. Obraz, który nie jest dokumentem, ani też nie jest pozorem (to podstawowa opozycja historyków, przeciwko której występuję Didi-Huberman, nie pozwalająca jego zdaniem na postawienie obrazom właściwych pytań), lecz właśnie rozdarciem. I jakkolwiek metaforycznie mogłoby brzmieć to określenie, francuski filozof daleki jest od wszelkiej metaforyzacji obrazów Katastrofy. To nie metafora, lecz czysta materialność, bo rozdarcie odsyła do realnej, zmaterializowanej rzeczywistości, która staje się dostępna w chwili, gdy oglądający z bezskutecznej próby ogarnięcia grozy masowych morderstw, których absolutnym centrum były komory gazowe. Didi-Huberman w swoich pismach poświęconych Auschwitz staje w obronie materialności, czyli trywialności i przypadkowości, bo właśnie w tej perspektywie istniały komory gazowe – w relatywnej sieci decyzji SS i niezliczonych okoliczności, w których zmieniały się losy tych, nieubłaganie zmierzających do horyzontu śmierci.

Niewielki, ilustrowany własnymi fotografiami filozofa esej Kora kontynuuje rozważania podjęte w Obrazach mimo wszystko. Kontynuacja ta ma jednak szczególny charakter, bo brak jej wszystkich erudycyjnych odniesień, teoretycznego instrumentarium i spekulatywnej nadbudowy. To wszystko, co decydowało o naukowym podejściu do kwestii obrazu, w Korze zostaje skondensowane w niezwykle osobistym doświadczeniu bycia w Auschwitz i Birkenau. Odbyta w 2011 roku wędrówka po współczesnym muzeum została zapisana w języku materialnego kontaktu z przestrzenią, pamięcią i wyobraźnią.

Kora to ten element drzewa, który działa niczym naskórek – jest jednocześnie po stronie wnętrza, jego miąższu i niedostępnej materialności, ale otwiera się na to, co poza nią; zewnętrzność, która oddziałuje na jej stabilność. Dla piszącego filozofa trzy kawałki kory z drzew w Auschwitz są niczym litery pisma sprzed alfabetu. Układa je na białym papierze w takim kierunku, w jakim podąża pismo. Kora staje się osobliwym pismem tego, co nienapisane, lecz musi zostać odczytane właśnie mimo tej paradoksalnej kondycji.

Spojrzenie na fragmenty obozowych drzew uruchamia refleksję nie tylko nad pismem, lecz także nad samymi warunkami spojrzenia, filozof zdaje się pytać, co to znaczy patrzeć i jaką relację z obiektami powoduje mechanizm widzenia. Oko patrzącego na przyrodę obozowych terenów nie jest wolne od wpływu tego, co patrzy; jak nie jest wolne od mocnego światła słonecznego, które rozprasza widzenie, destabilizuje je i rozprasza.

Tych destabilizujących widzenie (i doświadczenie) czynników jest w dzisiejszym Auschwitz znacznie więcej. Filozof sporo miejsca poświęca w Korze krytyce metod wystawienniczych muzeum, tych wszystkich współczesnych metod aranżowania wnętrza muzealnego, które przekształcają miejsce barbarzyństwa w miejsce kultury.

„Zewsząd wyłaniają się kolejne znaki: tablice pamiątkowe […]. Albo też bardziej prozaiczne sygnalizatory w dobrze znanej formie „zakaz wjazdu”: zachowaj ciszę; nie wchodzić w strojach kąpielowych; nie palić […]; nie używać telefonów komórkowych; nie wchodzić z włączonym radiem; nie chodzić po obozie z walizką […]”.

Ten obszerny katalog oznaczeń uzupełniony zostaje o obserwację stosik handlowych i wszystkich przejawów tego, co filozof nazywa „miejscem kultury”. Problem z tego rodzaju miejscem w kontekście Auschwitz polega na tym, że to uprzednie wobec niego, „miejsce barbarzyństwa”, samo było efektem pewnej kultury, zorganizowanej dzięki energii  wszystkich tych, którzy zaangażowani byli w odebranie życia milionom ludzi. Kultura, którą współcześnie obserwuje Didi-Huberman jest więc punktem, w którym ścierają się najbardziej barbarzyńskie i prymitywne decyzje i działania. Dzisiejsze Auschwitz jako miejsce pamięci i debaty nad kulturowymi formami przeżycia stało się miejscem fikcyjnym, które „musi zostać zapomniane w swojej przestrzeni”.

Jeśli w Obrazach mimo wszystko uwaga autora skupiała się przede wszystkim na prawdzie rzeczywistości, która wyłania się z rozdarcia obrazu, to w Korze przedmiotem namysłu staje się jego kłamstwo. Jak to rozumieć? Otóż przekształcone w pawilony pamięci bloki obozowe sprawiają, że „ściany w Auschwitz nie zawsze mówią prawdę”, bo nie sposób w przestrzeni wystawowej ujrzeć, czym jest blok obozowy.

Z eseju francuskiego filozofa emanuje przekonanie, że tak zorganizowana pamięć, ukierunkowana na kulturotwórczy wymiar pobytu na terenie Auschwitz, w istocie wymusza ufikcyjnienie wszystkich doświadczeń i wypreparowanie ich z kontekstu tak, by stały się absolutnymi nośnikami pamięci.

W tym kontekście tak ważne stają się trzy strzępy kory, na które trzeba patrzeć nieustannie, niczym na cztery nieczytelne fotografie z komór. Pamięć bowiem nie opiera się na rekonstruowaniu i absolutyzowaniu śmierci, lecz na uważnym spojrzeniu na to, co materialne. Owo uważne spojrzenie wiąże się także z niezgodą na bezkrytyczne przyjęcie obrazów takimi, jakie są. W Strategiach obrazów, książce poświęconej brechtowskiemu montażowi, jako narzędziu poznania, Didi-Huberman pisze o wycinaniu, klejeniu, rozcinaniu i składaniu, czyli montowaniu na nowo. Takie ponownie zmontowane obrazy mają bowiem inny sens i inny ładunek polityczny. Dlatego tak ważne jest to krytyczne postępowanie z obrazami, bo ich siła tkwi właśnie w rekonfigurowaniu ich materialności, nie w bezpośrednio czytelnym, politycznym zaangażowaniu.

Szczególnej doniosłości nabiera materialność graniczna, która – jak w przypadku kory – jest najbardziej krucha i narażona na odcięcie od głębi, którą osłania. To właśnie kora, nie zorganizowana przestrzeń wystawy może uruchomić doświadczenie pisma. Didi-Huberman wskazuje, że słowo samo ma strukturę graniczną – jest jednocześnie tym, co ocala, ale też wystawia na zniszczenie, bo włącza jednostkowość w tryb ogólnej mowy i komunikacji. Ale tylko dzięki korze-słowu możliwe jest to wątpiące spojrzenie na współczesną organizację miejsc pamięci, które może ocalić nie tyle przeszłość, co teraźniejszość przed upatetycznianiem i absolutyzowaniem Katastrofy. A dopiero ocaleni mogą naprawdę pamiętać.

W swojej najdonioślejszej z perspektywy metodologicznej książce Przed obrazem, francuski filozof opisuje moment „zabicia obrazu”, czyli pozbawienia go prawdziwie żywej mocy; „zanegowania obecnej w nim przemocy i nieludzkiego charakteru”. Unieśmiertelnienie obrazu w geście nadania mu uniwersalnie oddziałującej siły, poprzez doskonale opisaną i objaśnioną ekspozycję muzealną, jest paradoksalnie jego śmiercią. Z tej perspektywy dzisiejsze Auschwitz jest przestrzenią takiej właśnie śmierci, a zatem nieprawdy obrazu. I być może z powodu tej diagnozy ten niespełna stustronicowy esej powinien być dla polskich czytelników niezwykle ważnym doświadczeniem lektury. Mimo krytyki, mimo wszystko.

  1. Georges Didi-Huberman, Obrazy mimo wszystko, tłum. Maja Kubiak Ho-Chi, Kraków 2012; następne cytaty pochodzą z eseju Kora tegoż autora w tłumaczeniu Tomasza Swobody.

KATARZYNA TRZECIAK – krytyczka i badaczka literatury. Współredaktorka audycji krytycznoliterackiej Book's not dead w radiofonia.net. Doktorantka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego

29 marca 2017 roku

Zaczarowany świat teatru (źródło: materiały prasowe muzeum)

Zuzanna Szarek, Hanna Śliwińska. Innego końca świata nie będzie

Od 25 marca do 17 czerwca 2017 roku

Fot. Hanna Śliwińska (źródło: materiały prasowe organizatora)

Józef Hałas. Poszukiwania

Od 23 marca do 28 maja 2017 roku

Józef Hałas, „Przeciwstawienie O”, 1979 (źródło: materiały prasowe organizatora)

IDEA HOMINI. Wystawa malarstwa Marcina Kowalika

Od 29 marca do 29 kwietnia 2017 roku

Marcin Kowalik, „Grosz czynszowy”, 2017, 130 x 220 cm, akryl na płótnie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Blue Republic. Made in Blue Republic

Od 17 marca do 4 maja 2017 roku

Blue Republic, „Made in Blue Republic”, widok ogólny wystawy, fot. Maciej Zaniewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Short Waves Festival 2017

Od 21 do 26 marca 2017 roku

„Więzi”, reż. Zofia Kowalewska – kadr z filmu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Alina Belyagina. Body Building

Od 22 marca do 1 kwietnia 2017 roku

Alina Belyagina. Body Building, fot. Dymitry Pankov (źródło: materiały prasowe organizatora)

Prawie wszystko o Zwierzyńcu

Od 25 marca do 3 września 2017 roku

Z wystawy „Prawie wszystko o Zwierzyńcu” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Piotr Michałowski (1800–1855). Malarstwo i rysunek

Od 18 marca do 21 maja 2017 roku

Piotr Michałowski, „Krakus na koniu”, fot. A.R. Skowroński  (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jednoczesność zdarzeń

Wystawa wybranych prac laureatów i finalistów konkursu Artystyczna Podróż Hestii

Od 17 marca do 16 kwietnia 2017 roku

Olga Kowalska „Dom” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR