Galeria Arsenał w Białymstoku: Materialność i wartość dzieła sztuki. Prace z kolekcji BWA w Białymstoku zgromadzone w latach 1965-1990, 10.01-06.02.2014 r.

Z tego, że dawne Biura Wystaw Artystycznych przez lata gromadziły dzieła sztuki, tworząc niekiedy imponujące pod względem liczby obiektów zbiory, zdaje sobie zapewne sprawę znaczna część zainteresowanych życiem kulturalnym w Polsce po 1945 roku. Jest to wiedza obiegowa, dość oczywista (w końcu można domyślać się, że lokalne instytucje przez dziesięciolecia prezentujące aktualną sztukę zajmowały się również jej zbieraniem), zazwyczaj jednak nie oparta na solidniejszych podstawach. Ostatnie bez mała już kilkadziesiąt lat to bowiem czas, w którym niewielką wagę przywiązywano do tego, co znajduje się w magazynach rozsianych po Polsce instytucji kultury, będących spadkobiercami dawnych BWA, całkiem przecież licznych.

„Materialność i wartość dzieła sztuki. Prace z kolekcji BWA w Białymstoku zgromadzone w latach 1965-1990”, widok wystawy, Galeria Arsenał w Białymstoku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości Kamila Kopani)

„Materialność i wartość dzieła sztuki. Prace z kolekcji BWA w Białymstoku zgromadzone w latach 1965-1990”, widok wystawy, Galeria Arsenał w Białymstoku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości Kamila Kopani)

Po 1989 roku w obiegu wystawowym koncentrowano się raczej na sztuce bieżącej, aktualnej, unikając kreślenia szerokich panoram życia artystycznego PRL-u. Nowa rzeczywistość społeczno-polityczna i gospodarcza w naturalny sposób wykształciła odmienną przestrzeń, zarówno jeśli chodzi o powstającą sztukę (wyraźna eksplozja form ekspresji oraz środków wyrazu, które w PRL-owskiej rzeczywistości stanowiły zjawiska marginalne bądź też niemal w ogóle nie funkcjonowały: np. sztuki wideo, instalacji), jak i instytucje służące jej prezentowaniu (zerwanie z państwową centralizacją instytucji kultury, a tym samym przejęcie wielu podmiotów przez samorządy, nieporównanie większe otwarcie na świat, zerwanie z dotychczasowymi układami lokalnych i krajowych środowisk artystycznych, stworzenie nowych, o odmiennej charakterystyce). Także historycy i krytycy sztuki większym zainteresowaniem darzyli zjawiska nowe, spychając na margines główny nurt sztuki powstającej w PRL-u, z tej ostatniej zaś wybierając tendencje wartościowe, ale często hermetyczne, rodzące się poza głównym obiegiem. W tym kontekście przygotowaną przez Michała Jachułę (przy współpracy Laury Jaszkowskiej) wystawę Materialność i wartość dzieła sztuki. Prace z kolekcji BWA w Białymstoku zgromadzone w latach 1965-1990 uznać można za przełomową, prezentującą nowe spojrzenie na nieco zapomniany problem, jakim są zbiory sztuki tworzone w okresie PRL-u w instytucjach kultury działających w mniejszych ośrodkach na terenie całego kraju. Autorowi prezentacji w białostockim Arsenale udało się zasygnalizować kilka istotnych problemów, które warte są szczegółowej analizy.

Galeria Arsenał w Białymstoku jest bezpośrednią spadkobierczynią BWA powołanego do życia w 1965 roku. Przez lata jej kierownikiem był zasłużony dla środowiska artystycznego Białegostoku malarz Mikołaj Wołkowycki. Dzięki jego staraniom i uporowi udało się znaleźć i – po długim remoncie, w iście PRL-owskim w stylu trwającym całe lata – udostępnić zwiedzającym sale wystawiennicze, po dziś dzień wykorzystywane zresztą przez placówkę. On też zapoczątkował regularne zakupy dzieł sztuki i tworzenie kolekcji. Zbiór już w latach osiemdziesiątych, kiedy stanowisko dyrektora piastował Władysław Sekunda, został uzupełniony oraz ukształtowany w ostatecznej formie przez jego merytoryczną opiekunkę Bożenę Kowalską, która opatrzyła go nazwą Trzy nurty. Realizm – Metafora – Geometria. W nową rzeczywistość po 1989 roku Arsenał wchodził więc ze zwartą kolekcją dzieł sztuki, aczkolwiek będącą zbiorem po licznych przejściach. W 1990 roku dyrektorką Arsenału została Monika Szewczyk, rozpoczynając nowy, wyraźnie odmienny od poprzedniego okres działalności instytucji. To ona właśnie, w trudnych warunkach przełomu społeczno-politycznego, kiedy to naprawdę niewiele galerii w ogóle myślało o powiększaniu zbiorów, rozpoczęła tworzenie nowej kolekcji, która dla odróżnienia od poprzedniczki została nazwana Kolekcja II[1].

Oba zbiory – starszy, zamknięty, i nowy, wciąż poszerzany – są niemal równolatkami. Prace wchodzące w skład Trzech nurtów… nabywane były w latach 1965-1990, Kolekcji II zaś w latach 1990-2014. Pod względem liczby prac obie zasadniczo od siebie odstają. O ile bowiem po 1989 roku zdołano do Kolekcji II zakupić bądź otrzymać w charakterze daru około dwieście pięćdziesiąt prac, o tyle przed tą datą zgromadzono ich ponad dwa tysiące. Znacząca dysproporcja. Ogromna liczba prac pozostałych po dawnym BWA skłania tym samym do wielowątkowych refleksji nad życiem artystycznym w PRL-owskiej Polsce, wartością tworzonej wtedy sztuki, założeniami i praktyką tworzenia kolekcji sztuki współczesnej, a także miejscem Białegostoku na artystycznej mapie kraju. Nadto skłania do porównań z obecną – zasadniczo jednak odmienną – rzeczywistością.

„Materialność i wartość dzieła sztuki. Prace z kolekcji BWA w Białymstoku zgromadzone w latach 1965-1990”, widok wystawy, Galeria Arsenał w Białymstoku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości Kamila Kopani)

„Materialność i wartość dzieła sztuki. Prace z kolekcji BWA w Białymstoku zgromadzone w latach 1965-1990”, widok wystawy, Galeria Arsenał w Białymstoku, 2014 (źródło: dzięki uprzejmości Kamila Kopani)

Pośród kilku ciekawych zagadnień, które domagają się rozwinięcia w przyszłości, a zostały zasygnalizowane na wystawie, jest białostockie środowisko artystyczne lat 60. i 70. XX wieku. Jego historia jest praktycznie nieznana. Próżno szukać jakichkolwiek szerszych opracowań mu poświęconych. Kilka sumiennych, ale jednak wstępnych studiów, przede wszystkim autorstwa Joanny Tomalskiej, nie załatwia sprawy[2]. W panoramie powojennej sztuki Białystok jawi się jako biała plama. Tymczasem uważny ogląd przygotowanej przez Michała Jachułę wystawy pozwala stwierdzić, że na Podlasiu tworzyli wartościowi artyści, przede wszystkim malarze. Kurator wydobył z magazynów i zaprezentował efektowne obrazy Jerzego Zinkowa, o przemyślanej, pełnej napięcia kompozycji, ciekawe kolorystycznie, malarsko przekonujące, odznaczające się dużą siłą wyrazu. Także dzieła Jerzego Lengiewicza ujmują dyscypliną kompozycyjną oraz efektami fakturowymi. Jako dobrzy malarze jawią się Sławomir Chudzik, tworzący swobodne, rozmalowane, barwne kompozycje figuralne oraz Wiesław Jurkowski, który wychodząc od motywu konia, tego – wydawałoby się – szczególnie banalnego i opatrzonego tematu, stworzył obrazy pełne energii, o wyjątkowej intensywności. Wymieniać można byłoby jeszcze długo. W kolejnych salach Arsenału natrafiamy na ciekawe abstrakcje Doroty Łabanowskiej, Jerzego Łabanowskiego, płótna Mikołaja Wołkowyckiego, Józefa Charytona, Aleksandra Kozyrskiego, a także przedstawicieli młodszego pokolenia, np. Janusza Debisa. Są też fotograficy (Henryk Rogoziński), graficy (Andrzej Dworakowski) czy jedna z najciekawszych artystek tworzących tkaninę artystyczną, Izabella Marcjan (choć ta akurat reprezentowana jest na wystawie pracą malarską). Wśród bez mała setek obrazów znajdziemy również te wykonane przez najstarszych przedstawicieli powojennego środowiska artystycznego Białegostoku. Część z ich dzieł, wtórnych i tkwiących w schematach wypracowanych dziesiątki lat przed II wojną światową, była archaiczna w wyrazie już w czasach, w których powstawała. Nie zmienia to jednak faktu, iż z lokalnej perspektywy są one ważne i wiele mówią o życiu kulturalnym miasta. Arsenałowa wystawa zachęca do stworzenia panoramy lokalnej twórczości artystycznej, przekonuje, że peryferyjne ośrodki również warte są uwagi i powinny zostać włączone do rozważań nad kondycją sztuki w Polsce po 1945 roku.

 

  1. Na temat historii Arsenału oraz obu kolekcji patrz: I. Kopania, Zbiór otwarty. Kolekcja II Galerii Arsenał w Białymstoku i Podlaskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, Białystok 2012; K. Kopania, Arsenał sztuki. Galeria Arsenał w Białymstoku i jej Kolekcja II, Białystok 2006, s. 8–10.
  2. Na temat białostockiego środowiska artystycznego po II wojnie światowej patrz: J. Tomalska, Białostockie środowisko plastyczne po II wojnie światowej. Szkic do zbiorowego portretu, w: Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku, red. H. Majecki, t. 5, Białystok 2001, s. 221-237; J. Tomalska, Sztuki plastyczne, w: E. Kozłowska-Świątkowska, J. Szczygieł-Rogowska, J. Tomalska, W. Bokłago, Artyści Białegostoku XVIII-XX w., Białystok 2005, s. 67–100.
Strony: 1 2

dr Kamil Kopania (ur. 1979) – adiunkt w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego oraz Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza w Warszawie (Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku). Zajmuje się związkami sztuk plastycznych z teatrem, ceremoniami liturgicznymi o charakterze parateatralnym, funkcją i odbiorem dzieł sztuki w średniowieczu, historią teatru lalek oraz wybranymi zagadnieniami sztuki współczesnej. Współtwórca i wiceprezes Podlaskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, którego celem jest uzupełnianie i promocja Kolekcji II Galerii Arsenał w Białymstoku (www.galeria-arsenal.pl), jednego z najważniejszych zbiorów sztuki polskiej i obcej powstającej po 1989 roku (www.zachetapodlaska.org.pl).

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Karol Szostak

Rzeźba – Malarstwo 1988–2018

Od 20 stycznia do 25 marca 2018 roku

Karol Szostak „Kamienna głowa”, 2016 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sergiei Tchoban. Kontrastowa harmonia miasta

Od 27 stycznia do 18 marca 2018 roku

Sergei Tchoban, „Kaprys architektoniczny. Forum Romanum albo Dwa Światy I”, projekt scenografii, piórko, pędzel, tusz chiński, akwarela, papier do akwareli na krośnie, 2013 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Przemek Branas – GÓRA/KOSMOS/GŁOWA

Od 25 stycznia do 16 lutego 2018 roku

Przemek Branas, „GÓRA/KOSMOS/GŁOWA”, Galeria Labirynt w Lublinie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zakłócenia / UMWELT

Od 18 stycznia do 2 lutego 2018 roku

Karolina Kardas, „Let him kiss me…/ Niech mnie pocałuje”, video, 2 min 49 sek  (źródło: materiały prasowe organizatora)

Pejzaże antropocenu

Od 18 stycznia do 30 marca 2018 roku

Diana Lelonek, „3 Wild Man” dzięku uprzejmości artystki i galeii lokal_30  (źródło: materiały prasowe organizatora)Diana Lelonek, „3 Wild Man” dzięku uprzejmości artystki i galeii lokal_30  (źródło: materiały prasowe organizatora)

Język jako Dźwięk. Tania Candiani

Od 19 stycznia do 4 marca 2018 roku

„Język jako Dźwięk” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Włóczęgi – malarstwo Majki Wójtowicz

Od 13 stycznia do 14 lutego 2018 roku

„Włóczęgi” – malarstwo Majki Wójtowicz (źródło: materiały prasowe organizatora)

Rosław Szaybo. Piękno użyteczne

Od 19 stycznia do 18 lutego 2018 roku

Proj. Rosław Szaybo (źródło: materiały prasowe organizatora)

Grzegorz Sztwiertnia: Ustawienia domyślne / Default settings

Od 11 stycznia do 11 lutego 2018 roku

Grzegorz Sztwiertnia, „Polskie miasteczka, Łańcut”, 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Malując

Od 11 stycznia do 25 lutego 2018 roku

Urszula Wilk, Seria Bluemetrie nr 12, płótno, akryl, olej, 200 x 175 cm, 2016 (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR