W historii sztuki wideo z całą pewnością nie ma drugiej postaci o pozycji zbliżonej do Billa Violi – artysty o statusie niemal gwiazdorskim. Choć wydarzenia związane ze sztuką współczesną budzą niejednokrotnie żywe zainteresowanie publiczności, chyba tylko ten pochodzący z Kalifornii twórca może zagwarantować długie kolejki przed kasami. Co ciekawe – tę szczególną popularność osiągnął bez konieczności rezygnowania z własnego stylu, nie ulegając pokusie komercjalizacji. Dzisiaj jest u szczytu swych możliwości – jego prace znajdują się w kolekcjach wszystkich najważniejszych instytucji związanych ze sztuką mediów, a ceny jego instalacji osiągają na aukcjach pułap kilkuset tysięcy dolarów.

Bill Viola, „The Reflecting Pool”, fot. archiwum autora (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

Bill Viola, „The Reflecting Pool”, fot. archiwum autora (źródło: materiały czasopisma EKRANy)

Viola zaczynał bardzo wcześnie. Urodzony w 1951 roku, już na początku lat 70. dołączył do grona pionierów video artu. Początkowo chciał zajmować się reklamą, ale szybko zauważył, że dziedzina ta jest mu całkiem obca. Na szczęście podczas studiów na Syracuse University spotkał Jacka Nelsona – swojego późniejszego mistrza. Sam Nelson nie był wybitnym artystą, lecz – co Viola podkreślał wielokrotnie – był znakomitym dydaktykiem zdolnym zaszczepić studentom pasję eksperymentowania. Młody artysta fascynował się muzyką elektroniczną, ale także wideo – jeszcze jako nastolatek po raz pierwszy zetknął się z urządzeniem Sony Portapak, które z uwagi na przystępną cenę i względną mobilność zrewolucjonizowało sztukę ruchomych obrazów.

Człowiek i technologie

Viola jest nieco młodszy od pokolenia konceptualistów, ale niewątpliwie idee, które fascynowały Bruce’a Naumana czy Johna Baldessariego (opisanych w poprzednich numerach „EKRANów”), nie mogły pozostać bez wpływu na młodego artystę. Stąd też najwcześniejsze realizacje Amerykanina pozostają w kręgu wideo performance’u. Viola opiera się w nich na prostych, niemal minimalistycznych pomysłach, eksplorując przede wszystkim możliwości nowej technologii. Jego wczesne prace dotyczą często różnic między ontologią obrazu filmowego i wideo. Ale nie tylko: oglądane z dzisiejszej perspektywy ujawniają także zaskakujące treści. Oto bowiem – niejako wbrew ogólnym tendencjom – Viola podejmuje problematykę relacji człowieka i mediów. Początkowo jest ona nieco stłumiona, na plan pierwszy wybijają się eksperymenty dotyczące percepcji. Pytania o miejsce człowieka w świecie, o granice i możliwości poznania pojawiają się niejako przy okazji. Wczesne prace dotyczą jednak kwestii zaskakująco złożonych – artysta zastanawia się w nich na przykład, jak ukształtowanie zmysłów człowieka koresponduje z technologiami, które jesteśmy w stanie konstruować. Podobnie jak Marshall McLuhan uważa, że źródłem wszelkiego postępu jest natura, dostarczająca matrycy dla wszystkich wynalazków wzmacniających nasze postrzeganie świata. Taśmy realizowane w pierwszej połowie lat 70. – m.in. Tape I czy Level – były pozbawione  montażu, ale Viola szybko odkrył możliwości, jakie daje edycja materiału. Zwieńczeniem jego poszukiwań z drugiej połowy lat 70. stał się legendarny dziś The Reflecting Pool – nazywany przez wielu krytyków „«Moną Lisą» video artu”. Praca ta, łącząca fascynacje żywiołem wody z refleksją nad specyfiką nowego medium, jest też świadectwem przywiązania artysty do tradycji. Choć – zgodnie z duchem czasu – liczył się przede wszystkim koncept: twórca od samego początku dbał o kompozycję, zapowiadając niejako późniejszy zwrot w jego realizacjach i coraz bardziej otwarte nawiązania do malarstwa.

Bill Viola, 2011, fot. Jean-Baptiste Labrune (źrodło: Wikimedia Commons)

Bill Viola, 2011, fot. Jean-Baptiste Labrune (źrodło: Wikimedia Commons)

The Reflecting Pool sytuuje się na granicy między performance’em wideo a eksperymentem opartym na elektronicznej manipulacji obrazem. Artysta konstruuje prosty układ, w którym widzimy mężczyznę przygotowującego się do skoku do niewielkiego basenu usytuowanego między drzewami. Kiedy jednak odbija się od brzegu zbiornika, jego ciało zawisa nad taflą wody. Stopniowo poszczególne obszary kadru zaczynają się autonomizować. Widzimy fantomatyczne odbicia nieistniejących postaci, ciało mężczyzny zaś rozpływa się w powietrzu. To nienarracyjne wideo jest nie tylko fascynującą zabawą z iluzją elektronicznego obrazu; przynosi ono również metaforę nowej kondycji audiowizualności, w której rzeczywistość nie musi już być podstawą tego, co widzimy na ekranie. Elektroniczny obraz powstaje ex nihilo – jest bowiem tylko konsekwencją przepływu prądu w odpowiednio zestawionych urządzeniach. Zainteresowanie obrazami starych mistrzów zrodziło się u Violi jeszcze w młodości. W 1974 roku trafił on do Florencji, gdzie zapoznawał się nie tylko z nowymi technologiami, ale także z pracami malarzy tworzących przed wiekami. Zwiedzał tam liczne galerie, niejako „ładując akumulatory” na przyszłość. Wyraziste nawiązania do prac malarzy okresu średniowiecza czy renesansu pojawią się bowiem nieco później. Do ukształtowania się jego twórczej osobowości przyczyniła się też zapewne inna podróż: w 1981 roku otrzymał stypendium firmy Sony, które umożliwiło mu roczny pobyt w Japonii. Viola zetknął się tam zarówno z nowymi technologiami, jak i z naukami buddyzmu zen. Bezpośrednim owocem wizyty w egzotycznym kraju stało się wideo zatytułowane Hatsu Yume – the First Dream (1981), poruszające ponownie problem percepcji, wzbogacony tym razem jednak o kwestie związane z pojęciem kulturowej obcości. Twórczość Billa Violi zaczęła przybierać nową formę – fascynacje Dalekim Wschodem sprawiały, że artysta zaczął śmiało sięgać po na pozór eklektyczne wzorce. Czytał pisma chrześcijańskich mistyków, inspirując się jednocześnie klasykami sufizmu i buddyjskimi koanami. Lata 80. przyniosły także zmianę środków wyrazu: prace z tego okresu to już nie tylko typowe single channel videos, ale również instalacje immersywne, wymagające większego nakładu sił i środków, a przy tym bardziej spektakularne, pozwalające widzowi dosłownie zanurzyć się w wizjach artysty. Sam twórca uważa za najważniejszą pracę z tego okresu Room for St. John of the Cross (1983) – dzisiaj bardzo rzadko pokazywaną publicznie, ale nadal opisywaną w licznych opracowaniach. Inspiracją do jej stworzenia stały się wiersze hiszpańskiego mistyka Jana od Krzyża, który podczas lat spędzonych w więzieniu pisał piękne liryki miłosne. Amerykański artysta w sposób metaforyczny zrekonstruował tę sytuację. Jego instalacja składa się z dwóch pomieszczeń: na ścianach większego są wyświetlane gwałtowne monochromatyczne obrazy, w mniejszym – przypominającym więzienną celę – słyszymy recytowane po kastylijsku wiersze. Twórczość jest w ujęciu Billa Violi przestrzenią ucieczki przed zgiełkiem świata i wszechobecną agresją. Możliwość tę dają również inne jego realizacje, pozwalające oderwać się od rzeczywistości, wymagające skupienia i zatracenia się w świecie elektronicznych obrazów i dźwięków. Wielu krytyków uważa, że najbardziej przełomowym dziełem w dorobku Violi jest wideo z 1991 roku zatytułowane The Passing. Powstało ono w pewnym sensie przez przypadek. Twórca miał nakręcić godzinny film dla niemieckiej telewizji, ale prace opóźniały się przede wszystkim z powodu komplikacji rodzinnych – nieoczekiwanej choroby matki, która zapadła w śpiączkę i po kilku miesiącach zmarła. W rezultacie Viola po raz pierwszy skierował kamerę na samego siebie: już nie jako performera, ale pełnoprawnego bohatera. W The Passing zestawia śmierć swej matki z narodzinami drugiego syna. Opowiada jednak nie tylko o tytułowym przemijaniu, ale także mierzy się problemem odpowiedzialności artysty za kreowane obrazy. W The Passing pojawiają się ponadto jawne motywy autobiograficzne: twórca przywołuje wspomnienia z dzieciństwa – jego zdaniem fundamentalne dla ukształtowania jego artystycznych fascynacji. Liminalne doświadczenie, jakiego doznał podczas zabawy w wodzie nieomal zakończonej utonięciem, stało się figurą powracającą też w późniejszych realizacjach.

Strony: 1 2

Tekst ukazał się w czasopiśmie EKRANy nr 1/2014

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Balkan Playground. Michał Korta

Od 25 października do 3 grudnia 2017 roku

Michał Korta, cykl „Balkan Playground” (Randa, egipska reprezentacja karate, Sutomore, Czarnogóra), 2014 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kino-oko. Wokół Wiertowa i konstruktywizmu

Od 20 października do 30 listopada 2017 roku

Józef Robakowski, „Ćwiczenia na 2 ręce” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Cukiernia Europa

Od 19 października 2017 do 25 listopada 2017 roku

Aleksandar Stankoski, Ostatnia wyprawa, 100 x 70, olej na kartonie, 1992 (źródło: materiały prasowe organizatora)

8. Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja

Od 19 do 22 października 2017 roku

 Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami

Od 19 października do 21 października 2017 roku

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami (źródło: materiały prasowe organizatora)

Inwencja i naśladownictwo. Dawna grafika włoska

Od 17 października do 17 grudnia 2017 roku

Gaetano Cottafavi, „Wodospad na rzece Aniene koło Tivoli”, 1835 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dziekanka artystyczna

Od 16 października do 24 listopada 2017 roku

Mirosław Bałka, „Good God” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal Tradycji Literackich

Rozdział I: Mickiewicz / Różewicz

Od 14 października do 16 listopada 2017 roku

Ballady i Romanse (źródło: materiały prasowe organizatora)

Modernizm udomowiony

Współczesna architektura chińska

Od 13 października 2017 roku do 7 stycznia 2018 roku

Projekt: Warsztat wyrobu cukru trzcinowego w gminie Zhangxi, powiat Songyang, Studio: DnA _Design and Architecture (źródło: materiały prasowe organizatora)

Centralna, Środkowo-Wschodnia

Od 13 października do 23 listopada 2017 roku

Ivars Gravlejs, „FUCK” (Early Works), 1994 źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR