S. I. Witkiewicz, Listy I, opracował i przypisami opatrzył Tomasz Pawlak, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2013.

Stanisław Ignacy Witkiewicz to chyba jedyny XX-wieczny polski pisarz, którego biografia, a także osobowość uległy takiemu zmistyfikowaniu, że jego postać jawi się w szeregu dziwacznych min i póz, groteskowych form, z jakich w większości on sam na użytek publiczny komponował swój – zakończony tragicznym finałem – spektakl życia artysty. Do niedawna nie było w ogóle możliwe poznanie jego prawdziwej twarzy – nie zostawił dziennika intymnego, nawet fotografie, zwłaszcza te, które z wyraźną pasją robił sam sobie, są efektem zabiegów aranżacyjnych własnego indywiduum, a nie obiektywnym zapisem rzeczywistości. Jaki naprawdę był autor 622 upadków Bunga?

S. I. Witkiewicz, „Listy I”, PIW, 2013 (źródło: Państwowy Instytut Wydawniczy)

S. I. Witkiewicz, „Listy I”, PIW, 2013 (źródło: Państwowy Instytut Wydawniczy)

Dzięki niestrudzonej Annie Micińskiej, która całe życie naukowe poświęciła zbieraniu i opracowywaniu materiałów biograficznych młodszego z Witkiewiczów, po wielu latach pracy ukazał się drukiem największy zbiór jego listów, a mianowicie korespondencja do żony. Od 2005 roku do rąk czytelników trafiło 1270 najbardziej intymnych wypowiedzi pisarza. Wraz z przypisami Janusza Deglera wypełniły one aż cztery tomy, z których ostatni ukazał się w 2012 roku[1].

Pod koniec 2013 roku otrzymaliśmy kolejny tom korespondencji Witkacego, tym razem w opracowaniu i z przypisami Tomasza Pawlaka[2]. Odbiorcami owych listów byli w znakomitej większości przyjaciele i znajomi, a kilkanaście z nich pisarz zaadresował do najbliższej rodziny: babki, matki, ciotki, kuzynki. Tom jest potężny, liczy ponad tysiąc stron, choć zawiera dopiero pierwszą porcję tego typu korespondencji wysyłanej przez Witkacego. Autor opracowania zgromadził tu wszystkie listy Witkiewicza pisane do 1926 roku, zarówno te publikowane już wcześniej, jak i te dotąd czytelnikom nieznane. Do druku szykowany jest już tom drugi. Tomy te wchodzą w skład Dzieł zebranych Stanisława Ignacego Witkiewicza – edycji zainicjowanej przez PIW w 1992 roku.

Listy pisane przez Witkiewicza czyta się z ogromną ciekawością i z nadzieją, że wyłoni się z nich prawdziwa twarz tego pod każdym względem wyjątkowego twórcy. Powiedzmy sobie od razu: w korespondencji, podobnie jak w życiu, Witkacy kreuje swój wizerunek i wcale nie ukradkiem, lecz jawnie stwarza całą galerię autoportretów – od poważnych po groteskowe. Do nielicznych adresatów pisze serio, do większości z mniej lub bardziej żartobliwym dystansem, a niektórym – nie szczędzi wygłupów. Za pisane w konwencji „wygłupu” uważam te listy, w których Witkacy wypowiada przyjaźń, jakkolwiek ich adresatom nie zawsze było do śmiechu. Mimo tych zabiegów autokreacyjnych, mamy sporo możliwości, by autora – powiedzmy językiem znanym z Ferdydurke – spróbować „przyłapać”.

Stanisław Ignacy Witkiewicz, 1912 (źródło: Wikimedia Commons)

Stanisław Ignacy Witkiewicz, 1912 (źródło: Wikimedia Commons)

Na podstawie zachowanej korespondencji (w pierwszym tomie znajdują się listy do 52 adresatów) można sobie wyobrazić, jak wiele czasu Witkacy musiał poświęcać epistolarnej aktywności. Pisanie listów było dla niego ważnym sposobem komunikowania się z innymi, uprawiał je najwyraźniej z upodobaniem, a to dlatego, że listy pozwalały nie tylko na kreowanie wizerunku, ale także na kształtowanie zgodnie z własnymi potrzebami relacji z adresatem, najprościej mówiąc: stwarzały okazję do manipulowania odbiorcą. W listach, zwłaszcza do kobiet (ale nie tylko), Witkacy odbywał swego rodzaju psychomachie – wyrafinowane, perwersyjne, nieuczciwe, niemoralne, podłe. Lubił na piśmie staczać bitwy o swoje racje, polemizować (np. z negatywnymi recenzjami swoich utworów, ale także – z tymi pozytywnymi!), stosował skomplikowaną taktykę, np. by być górą, grał nieczysto, a jeśli „przeciwnik” był „trudny” i nie chciał się poddać, autor Szewców sięgał po sposoby obliczone na jego krańcowe umęczenie.

W jednym z listów Witkiewicz, ustalając plan swego odczytu, zwierza się organizatorowi spotkania, że peszy go zabieranie głosu „na żywo”, umawia się więc, iż gros czasu poświęci na referat. Witkacy lubił polemizować i robił to z pasją, ale… tylko na piśmie. Z korespondencji wiemy, że krytyczne odniesienie się do filozoficznych poglądów Kotarbińskiego zajęło mu ponad 100 stron. List stanowił dla niego najwygodniejszą formę rozmowy.

Z konwencją wypowiedzi epistolarnej Witkiewicz zaznajomiony był od dziecka. Jego ojciec prowadził ogromną korespondencję (ponad 2 tysiące pozycji) i zaczął syna z nią oswajać, gdy ten tylko nauczył się stawiać litery. W listach rodziców do babki Witkiewiczowej czteroletni Staś dopisywał na koniec kulfonami zdanie, które zawsze kończyło się zwrotem – chyba za pierwszym razem podyktowanym, ale potem najpewniej dodawanym już z własnej inicjatywy – „babci nóżki całuję”. Dlaczego „nóżki”? Zapewne dlatego, że malec do „rączek” jeszcze nie sięgał. To najwcześniejsze próbki pisarskie Witkacego i w tomie opracowanym przez Pawlaka znalazło się dla nich miejsce jako dla swego rodzaju ciekawostek. Prawdziwą szkołą epistolografii stało się w parę lat później korespondowanie z ojcem, który na kuracji nad Adriatykiem spędził kilka ostatnich lat życia. Swoje listy Witkacy po śmierci ojca zniszczył (czy nie dlatego, że był w nich po chłopięcemu szczery?), ale z tych wysyłanych przez ojca do syna można wysnuć wniosek, że przyszły pisarz znakomicie wypraktykował wówczas ową formę, mistrzowsko nauczył się dla swoich celów wykorzystywać konwencję, język i styl wypowiedzi.

  1. S. I. Witkiewicz: Listy do żonyPrzygotowała do druku A. Micińska, opracował i przypisami opatrzył J. Degler. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, tom I (lata 1923-1927), 2005, ss. 504; tom II (lata 1928-1931), 2007, ss. 856; tom III (lata 1932-1935), 2010, ss. 688; tom IV (lata 1936-1939), 2012, ss. 654.
  2. Tenże: Listy I. Opracował i przypisami opatrzył T. Pawlak. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2013, ss. 1191.
Strony: 1 2 3 4 5

Tekst ukazał się w kwartalniku "Akcent" nr 3/2014

Dodaj komentarz


Recenzje

Góry współczesne, góry ujarzmione

Katarzyna Zahorska

Hubert Czerepok, „Lux Aeterna”, film, 2011 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ucieczki

Aleksandra Byrska

Natalia Fiedorczuk-Cieślak, „Ulga”, Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2018 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

Święto dzikiej wyobraźni

Ada Minge

Octopus Film Festival, fot. M. Szymonczyk (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zasłony. Nadia Léger

Kamila Dworniczak-Leśniak

„Czerwona materia. Nadia Léger”, Muzeum Sztuki w Łodzi (źródło: materiały prasowe organizatora)

Miasto melancholii

Zuzanna Sokołowska

Modlitwa piątkowa (tur. selamlık) z udziałem sułtana Abdülaziza (1861–1876) w meczecie Ortaköy. Fotografia, 1865–1870, atelier Pascal Sébah, kolekcja fotografii Suna ve İnan Kıraç Vakfı (źródło: materiały prasowe organizatora)
więcej artykułów

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Kajnikaj. Kaja Rata

Od 21 września do 26 listopada 2018 roku

Kaja Rata, „Kajnikaj”, Muzeum Współczesne we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

X Festiwal Sztuki w Przestrzeni Publicznej Otwarte Miasto

Od 7 września do 5 października 2018 roku

Krzysztof Sołowiej, „Watchmen dla Lublina” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zuzanna Janin. Dom przekształcony w bryły geometryczne

Od 21 września do 9 listopada 2018 roku

Zuzanna Janin, „Dom przekształcony w bryły geometryczne” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Stanisław Dróżdż. Pojęciokształty

Od 14 września do 31 października 2018 roku

Stanisław Dróżdż, „Zapominanie”, 1967 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Anti-Static

Od 16 września do 7 października 2018 roku

Jakub Jasiukiewicz, "Desant" (źródło: materiały prasowe organizatora)

Rysunek / Nitka / Pociecha / Warchoł / Wiatr

Od 16 września do 21 października 2018 roku

Zdzisław Nitka (źródło: materiały prasowe organizatora)

Eike König – sorry, ale wszystko w co wierzysz przestało mieć znaczenie

Od 15 do 23 września 2018 roku

„Eike König – sorry, ale wszystko w co wierzysz przestało mieć znaczenie” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Harmonia kontrastów Silvia Gertsch i Xerxes Ach Malarstwo

Od 23 września 2018 roku do 6 stycznia 2019 roku

Silvia Gertsch, „Summer”, 2003 r., olej na szkle, kolekcja prywatna, Aargau, fot. Markus Mühlheim (źródło: materiały prasowe organizatorów)

Warsaw off ART – Otwarte Pracownie

Od 22 do 23 września 2018 roku

Piotr Ambroziak (źródło: materiały prasowe organizatora)

Agnieszka Sandomierz – Nieprzetłumaczalne

Od 19 września do 16 października 2018 roku

Agnieszka Sandomierz, 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR