Wydawnictwo Znak, Wiesław Myśliwski, Ostatnie Rozdanie, Kraków 2013 r.

Krótki wykład z neurologii: ludzka pamięć to wynik reakcji chemicznych zachodzących w komórkach nerwowych. Na tej biochemicznej matrycy odciska się całość doświadczeń zewnętrznych i wewnętrznych człowieka. Koniec wykładu. O tym jak mroczna jest to chemia opowiada Wiesław Myśliwski w Ostatnim rozdaniu. Główny bohater powieści, pochylony nad notesem, w którym przez całe życie zapisywał imiona, nazwiska, adresy i numery telefonów, stara się z tych informacji odczytać, jakie było to jego życie. Jest to wysiłek bezowocny – pamięć jest niewdzięczna, nie współpracuje. Obsesyjne powtarzanie nazwisk – od A do Z, od Z do A i na wyrywki, zmienia je coraz bardziej w puste słowa i nic nie znaczące martwe znaki. Jak w Powiększeniu Antonioniego, w którym bohater stara się znaleźć dowód domniemanej zbrodni, powiększa coraz bardziej obraz zapisany na kliszy fotograficznej, żeby ostatecznie dotrzeć do granicy ludzkiego poznania – zamiast dowodu otrzymuje niewyraźną plamę z ziarna błony fotograficznej. Tajemnica nie pozwala się odkryć.

Wiesław Myśliwski „Ostatnie rozdanie” (źródło: materiały prasowe wydawnictwa)

Wiesław Myśliwski „Ostatnie rozdanie” (źródło: materiały prasowe wydawnictwa)

Bohater Myśliwskiego równie bezskutecznie stara się odszyfrować swoje życie z zapisów w notesie. Ostatnie rozdanie to polifonia głosów, opowieści o ludziach, o przypadkowych spotkaniach, niemalże mimochodem zawiązywanych i kończonych znajomościach. O rozejściach, odejściach i dramatycznych rozstaniach. Z tego tworzywa – niekończącego się potoku opowieści, Myśliwski chce skonstruować historię totalną, uniwersalny zapis życia człowieka. To oczywiście nie może się udać. Meandrująca narracja wskazuje jedynie, że wszystko dzieje się od spotkania do spotkania, od przypadku do przypadku, jedyną prawidłowością jest koniec, zamknięcie, zerwanie. I w ten sposób notes bohatera zamienia się w indeks martwych dusz. Tak jak wojny owocują swoimi bezimiennymi żołnierzami, tak prozaiczne życie człowieka obrasta w imiona, które straciły właścicieli i puste twarze z przeszłości.

Trudno się nie zgodzić ze stwierdzeniem, że najnowsza powieść Myśliwskiego to dzieło wybitne. Jest to bowiem powieść przepięknie mroczna, tajemnicza i niepokojąca. Chwyta za gardło. Co do jednego muszę się jednak z autorem nie zgodzić. Kiedy w jednym z wywiadów mówi o czasie, twierdzi, że nie ma nic poza przeszłością. Otóż przeciwnie – nie ma nic poza teraźniejszością. Tak fetyszyzowane przez autora wspomnienia, nie są bowiem niczym innym, jak aktualną równowagą (bądź zaburzeniem tej równowagi) w chemii naszego mózgu. Każde nasze wspomnienie powstaje tu i teraz – na bieżąco wynika z aktualnego stanu naszych połączeń nerwowych i reakcji chemicznych. I nie kieruję się tutaj jedynie naukową małostkowością. To spostrzeżenie jest dla mnie kwintesencją książki Myśliwskiego. Zagłębiając się w nasze wspomnienia, dokonujemy bowiem bardzo skomplikowanej, inwazyjnej operacji na naszym mózgu. Na żywo tworzymy treść naszych wspomnień. Nie ma więc obiektywnej prawdy pamięci. Tożsamość człowieka jest wynikiem nieświadomej konfabulacji. Są tylko urywki faktów, miliony niewiele znaczących danych w naszym mózgu (jak w notesie bohatera), na których każdorazowo dokonujemy aktu analizy i interpretacji. A często nadinterpretacji. Z tej nadinterpretacji tworzymy swoją pamięć.

Powieść Myśliwskiego jest więc historią o braku możliwości pamiętania. Pomimo, że w swojej formie jest to utwór bardzo melancholijny i poetycki prawie, dla mnie jest traktatem o biologiczności człowieka. O społecznej fizjologii. A także o wydzielinach mózgu, jakimi są wspomnienia. Mózg przetrawia doświadczenia i produkuje jady, kwasy, toksyny zatruwające nasze tu i teraz. Chce się więc ich pozbyć i pozbywa, stąd nieustająca potrzeba opowiadania, zapisywania, dzielenia się wspomnieniami.

Wiesław Myśliwski, fot. Mariusz Kubik, http://www.mariuszkubik.pl (źródło: Wikipedia. Wolna Encyklopedia. Zdjęcie na licencji Creative Commons)

Wiesław Myśliwski, fot. Mariusz Kubik, http://www.mariuszkubik.pl (źródło: Wikipedia. Wolna Encyklopedia. Zdjęcie na licencji Creative Commons)

Dla bohaterów Myśliwskiego snucie wspomnień to rytuał. Powinien to być rytuał oczyszczający, uzdrawiający, ale taki nie jest. Bohater Ostatniego rozdania w trakcie swojej opowieści odkrywa bowiem mechanikę pamięci, zagląda pod treść wspomnień i zaczyna dostrzegać ich złudność. Przeglądając notes widzi, że jego wspomnienia ciągle się zmieniają. Kiedy przygląda się znaczkom przy nazwiskach przeznaczonych do wykreślenia lub pozostawienia, kłoci się sam ze sobą. Dlaczego tę osobę wcześniej postanowił usunąć, dlaczego inną chciał pozostawić? I tak w kółko. Wydawałoby się, że trwały i niezmienny (bo fizycznie istniejący na kartkach notesu) zapis wspomnień, powinien być czymś skończonym i ostatecznym. A nie jest.

Obsesyjnie powtarzany rytuał wspominania dekonstruuje wspomnienia. Twarze, imiona, zdarzenia z przeszłości stają się obce, nieprawdziwe, niemożliwe wręcz. To tak jak w dziecięcej zabawie w powtarzanie w kółko jednego słowa:

masłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłomasłoma

Nagle jedno słowo staje się innym, a po pewnym czasie w ogóle traci swoje znaczenie. Pozostaje pusty dźwięk, wręcz obcy i nie możemy uwierzyć, że akurat to słowo znaczy, to co znaczy i w ogóle dlaczego? Nieroztropność w powtarzaniu, w zagłębianiu się w znaczenie, analizowaniu i dzieleniu włosa na czworo, może wyprać ze znaczenia każde pojęcie i ideę: jabłko, parking, miłość czy śmierć.

I znowu jak u Antonioniego. Przy próbach przeniknięcia rzeczywistości umysł musi rozbić się o barierę fizycznej strony tej rzeczywistości. Zdjęcie to tylko plamy na kliszy fotograficznej, słowa to umowne dźwięki, wspomnienia to reakcje chemiczne, a nasze życie składa się z sumy funkcji naszych komórek.

Smutno Panie Wiesławie.

Paweł Brzeżek jest krytykiem literackim, absolwentem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego na kierunku filologia polska, stypendystą Uniwersytetu Florenckiego (Facoltá di Lettere e Filosofia). Zajmuje się dziennikarstwem kulturalnym, krytyką literacką, a także prowadzeniem zajęć kreatywnego pisania.

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Balkan Playground. Michał Korta

Od 25 października do 3 grudnia 2017 roku

Michał Korta, cykl „Balkan Playground” (Randa, egipska reprezentacja karate, Sutomore, Czarnogóra), 2014 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kino-oko. Wokół Wiertowa i konstruktywizmu

Od 20 października do 30 listopada 2017 roku

Józef Robakowski, „Ćwiczenia na 2 ręce” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Cukiernia Europa

Od 19 października 2017 do 25 listopada 2017 roku

Aleksandar Stankoski, Ostatnia wyprawa, 100 x 70, olej na kartonie, 1992 (źródło: materiały prasowe organizatora)

8. Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja

Od 19 do 22 października 2017 roku

 Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami

Od 19 października do 21 października 2017 roku

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami (źródło: materiały prasowe organizatora)

Inwencja i naśladownictwo. Dawna grafika włoska

Od 17 października do 17 grudnia 2017 roku

Gaetano Cottafavi, „Wodospad na rzece Aniene koło Tivoli”, 1835 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dziekanka artystyczna

Od 16 października do 24 listopada 2017 roku

Mirosław Bałka, „Good God” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal Tradycji Literackich

Rozdział I: Mickiewicz / Różewicz

Od 14 października do 16 listopada 2017 roku

Ballady i Romanse (źródło: materiały prasowe organizatora)

Modernizm udomowiony

Współczesna architektura chińska

Od 13 października 2017 roku do 7 stycznia 2018 roku

Projekt: Warsztat wyrobu cukru trzcinowego w gminie Zhangxi, powiat Songyang, Studio: DnA _Design and Architecture (źródło: materiały prasowe organizatora)

Centralna, Środkowo-Wschodnia

Od 13 października do 23 listopada 2017 roku

Ivars Gravlejs, „FUCK” (Early Works), 1994 źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR