Biuro Festiwalowe Impart 2016 we Wrocławiu: Międzynarodowy Festiwal Teatralny Dialog – Wrocław, 11-18.10.2013 r.

Naszą jedyną nadzieją jest zderzanie skrajności,
łączenie sprzeczności: dokonać się ono musi w taki sposób,
by rozbiciu konwencji łagodzących dotąd strach i ból towarzyszył śmiech.
Teatralnym badaniom czasu i świadomości, rytuałów miłości i śmierci
musi wciąż towarzyszyć cień pospolitego życia.
Teatr jest jak żołądek, w którym pokarm zmienia się w dwie przeciwstawne,
ale równorzędne wartości: w ekskrementy i w marzenia.

Peter Brook, Ruchomy punkt

Teatr niezderzający sprzeczności, nieposzukujący odważnie nowych treści i form skazany jest na fałsz, nudę i tym samym martwotę. Zawsze jednak podczas teatralnych poszukiwań istnieje zagrożenie przekroczenia cienkich granic – pomiędzy tandetną rozrywką a formalnym skostnieniem czy między tabloidowym ekscesem a propagandowym interwencjonizmem. Tegoroczna VII już edycja Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Dialog-Wrocław pokazała jak na dłoni te szanse rozwoju i upadku rozmaitych rodzajów  teatrów. Oceniając prezentowane przez nie spektakle, zawsze trzeba uwzględnić założenia programowe, gusta estetyczne i światopoglądy organizatorów, a przede wszystkim kontekst danych wydarzeń kulturalnych. Kulturalnych, a nie tylko artystycznych, bo Festiwal celowo przekracza ramy hermetycznej, elitarnej sztuki i wyraźnie inicjuje na gruncie teatru dialog społeczno-polityczny.

„Oczyszczenie/Łaknąć/Psychosis 4.48″, reż. Johan Simons, fot. Julian Röder (źródło: mat. prasowe)

„Oczyszczenie/Łaknąć/Psychosis 4.48″, reż. Johan Simons, fot. Julian Röder (źródło: mat. prasowe)

Jakkolwiek dialektyka bardzo szybko może przerodzić się w upraszczanie i stereotypizację, to jednak tegoroczny Dialog – na opozycjach przecież oparty – ustrzegł się przed tym niebezpieczeństwem, zachowując ideę teatralnego wielogłosu. Organizatorzy zaplanowali konfrontację różnorodnych wizji teatru. Przyniosła ona potwierdzenie pocieszającej tezy o jego niesłabnącej żywotności – międzynarodowe propozycje dobrze radzą sobie z tematyzowaniem palących problemów kulturowych, społecznych i politycznych, odważnie odpowiadają na wyzwania globalizacji, komercjalizacji i medializacji sztuki, a nade wszystko pokazują, że siła teatru leży w jego potencjale wspólnotowości i lokalności. Oczywiście zawsze dyskusyjna pozostaje jakość artystyczna różnych propozycji.

Organizatorzy wielu festiwali teatralnych powoli odchodzą od etykietowania poszczególnych edycji, nadawania im jednolitych haseł, które zawsze budzą wątpliwości. Celowo wytworzona marketingowa kontrowersja czy tylko wyrazista konkretyzacja cech wspólnych wielu spektakli? Tu zawsze o ocenie decydują osobiste odczucia. Tegorocznemu Dialogowi towarzyszyło stwierdzenie: „Gwałt porządkuje świat”. Reżyser Grzegorz Bral skomentował krótko, że hasło to „jest po prostu głupie”, z kolei prof. Philip Zimbardo w ramach Festiwalu wygłosił na ten temat niezwykle interesujący wykład pt. Czy gwałt porządkuje świat – relacje dobra i zła w kulturze współczesnej. Dyrektor Dialogu niejednokrotnie podkreślała, że hasło oczywiście nie jest aprobatą gwałtu, ale tylko prowokacyjnym zdaniem trafnie opisującym problemy, o których mówią wszystkie Festiwalowe spektakle. W słowie wstępnym do uczestników Festiwalu Krystyna Meissner powoływała się na Efekt Lucyfera Zimbardo oraz Widok cudzego cierpienia Susan Sontag. To prawda, że niemal w każdym z szesnastu spektakli artyści na różne sposoby mierzyli się z narastającym problemem bierności wobec przemocy – masowego przyjmowania postawy obserwatorów niezdrowo podnieconych cudzym bólem. Inny, Obcy zawsze rodzi ciekawość, ale kiedy stoi na słabszej pozycji jest narażony na banalność zła ze strony silniejszego – to zło według Zimbardo jest genetycznie wdrukowane w każdego z nas, a jego uwolnienie zawsze zależy tylko od warunków, w jakich się znajdziemy. Czy te diagnozy zostały wypowiedziane na dziesięciu scenach podczas ośmiu dni Dialogu? Ilu widzów, tyle odpowiedzi. Puentą programową był list organizatorów skierowany do widzów, w którym tłumaczy się, że ów brzydko pachnący i często brunatny porządek zbudowany przez gwałt bardzo skutecznie burzy tylko miłość.

Głównymi bohaterami Festiwalu byli Krzysztof Warlikowski i Johan Simons. Dwóch uznanych na całym świecie, niezwykle oryginalnych reżyserów, którzy od lat dyktują tempo europejskiego teatru. Meissner określiła ich Dialogowe spotkanie jako zderzenie teatru poezji i teatru prozy. Istotnie, Warlikowski mocniej, brutalniej, choć nierzadko ocierając się o romantyczną sensualność, obnaża na scenie dramaty współczesności, wrzucając je w rozbudowaną machinę scenograficzno-muzyczną. Z kolei Simons skłania się w stronę widowiska oszczędnego, bardziej „zawodowego” niż awangardowego; w jego pracy często dominują egzystencjalny chłód, precyzja słowa oraz obrazowe skróty, a jeśli proponuje coś zgoła innego, to najczęściej przeradza się to w tradycyjnie dramatyzowany teatr opowieści.

„Oczyszczeni”, reż. Krzysztof Warlikowski (źródło: mat. prasowe)

„Oczyszczeni”, reż. Krzysztof Warlikowski (źródło: mat. prasowe)

Paradoksalnie to najstarszy spektakl pokazywany na Festiwalu najmocniej oddziaływał na widzów. Oczyszczeni w reżyserii Warlikowskiego, których premiera miała miejsce w 2001 roku we Wrocławskim Teatrze Współczesnym, cieszyli się największym zainteresowaniem i znów wzbudzili wielkie emocje. Przedstawienie niemal programowe dla współczesnego teatru polskiego otworzyło dwanaście lat temu rozmowy na tematy tabu, wcześniej w ogóle nieporuszanego lub tylko lekko dotkniętego. O przełomowym dla Warlikowskiego dziele napisano już wiele: od początkowej, miażdżącej krytyki (zwłaszcza lokalnej), aż po podkreślanie znaczenia dla procesu odświeżania polskiej sceny. Ofiarne aktorstwo, integralna, surowa scenografia, mistrzowska gra świateł, przenikliwa i metaforyczna dramaturgia, a przede wszystkim wizja reżyserska spajająca wszystko w dynamiczną całość, za którą nie kryją się warsztatowe chwyty, ale prawdziwe człowieczeństwo, zawsze przejawiające bolesną potrzebę miłości, nieważne w jakim wieku i przy jakiej orientacji seksualnej. Taki przekaz powoduje nierzadko bardzo mocne reakcje. Sam Johan Simons, dyrektor Münchner Kammerspiele, który podczas drugiego pokazu spektaklu – ze względu na przepełnienie sali – musiał siedzieć na schodach, nie krył wzruszenia, a po zakończeniu razem ze wszystkimi nagrodził twórców owacją na stojąco. Ta sytuacja wiele mówi o układzie teatralnych sił podczas tegorocznego Dialogu.

„Kabaret warszawski”, reż. Krzysztof Warlikowski, fot. Magda Hueckel (źródło: mat. prasowe)

„Kabaret warszawski”, reż. Krzysztof Warlikowski, fot. Magda Hueckel (źródło: mat. prasowe)

W ostatecznym rozrachunku polskie teatry zaprezentowały wyższy poziom artystyczny i siłą rzeczy mocniej wpłynęły na – w większości przecież polską – widownię. Wcale nie musi to wskazywać na niezwykłą rangę międzynarodową polskich spektakli, a wręcz przeciwnie – może oznaczać estetyczną chaotyczność większości dzieł z zagranicy. Tryptyk Simonsa Oczyszczeni/Łaknąć/4.48 Psychosis jest na drugim biegunie teatralnym w porównaniu ze spektaklem Warlikowskiego. Simons wynosi z lektury tekstów Sary Kane wizję pesmistyczną, przesyconą egzystencjalnym chłodem. Spektakle Simonsa to teatralne traktaty o przemocy, władzy i przetrąconych emocjach. W tym przypadku akorstwo niemieckie – na co w trakcie rozmowy po spektaklu wskazywał sam Simons – okazało się mniej cielesne niż polskie, bardziej zawodowe, ale przez to nie tak gotowe na eksperyment, skupione na słowie, lecz nie tak ufne wobec improwizacji. Zegarmistrzowska precyzja reżysera, groteskowy dystans i sugestywna przez rozmach wizualność – oto cechy najlepiej opisujące monachijską wersję Oczyszczonych. Intrygujące, że o ile pierwszy spektakl Simonsa wywołał długie dyskusje i na większości widzów zrobił duże wrażenie, o tyle jego Król Lear został przyjęty albo obojętnie, albo bardzo negatywnie. Lear jako wiejski chłop, stylistyka nawiązująca do średniowiecznego moralitetu i komedii dell’arte, długa opowieść nasycona wielkimi emocjami i teatralną iluzją – taka mieszanka w dzisiejszym teatrze może okazać się świetną diagnozą metateatralną, analizą tego, czego widz szuka w kontakcie ze sztuką widowiskową od samych jej początków. Ale w trzyipółgodzinnym spektaklu stary już model dramatyczności może nużyć, dostojne aktorstwo pełne emfazy czasami przytłacza, a wyrazisty schemat ma tendencję do „zgrywania się“ po dwudziestu minutach. Ten sam reżyser, kilku tych samych aktorów, a teatry tak różne, że trudno uwierzyć w tę zmianę. Świadczy to jednak o klasie Simonsa, bogactwo teatralnego tworzywa polega przecież na pielęgnowaniu różnorodności, nie na odcinaniu kuponów dla zaprzyjaźnionej widowni.

Strony: 1 2

MATEUSZ WĘGRZYN (1990) – magistrant filologii polskiej UWr., publikuje recenzje, eseje i wywiady w czasopismach „Kontrast”, „Teatr” i „Notatnik Teatralny” oraz na portalach dwutygodnik.com i e-teatr (Nowa Siła Krytyczna). Jego obszar badań to: teatr publiczny, performatyka, nowe media i teoria literatury. Jest laureatem pierwszej nagrody w konkursie na recenzję 19. Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej.

Dodaj komentarz


Artykuły

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Balkan Playground. Michał Korta

Od 25 października do 3 grudnia 2017 roku

Michał Korta, cykl „Balkan Playground” (Randa, egipska reprezentacja karate, Sutomore, Czarnogóra), 2014 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kino-oko. Wokół Wiertowa i konstruktywizmu

Od 20 października do 30 listopada 2017 roku

Józef Robakowski, „Ćwiczenia na 2 ręce” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Cukiernia Europa

Od 19 października 2017 do 25 listopada 2017 roku

Aleksandar Stankoski, Ostatnia wyprawa, 100 x 70, olej na kartonie, 1992 (źródło: materiały prasowe organizatora)

8. Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja

Od 19 do 22 października 2017 roku

 Festiwal Krytyków Sztuki Filmowej Kamera Akcja (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami

Od 19 października do 21 października 2017 roku

Festiwal im. Macieja Berbeki Inspirowane Górami (źródło: materiały prasowe organizatora)

Inwencja i naśladownictwo. Dawna grafika włoska

Od 17 października do 17 grudnia 2017 roku

Gaetano Cottafavi, „Wodospad na rzece Aniene koło Tivoli”, 1835 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Dziekanka artystyczna

Od 16 października do 24 listopada 2017 roku

Mirosław Bałka, „Good God” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Festiwal Tradycji Literackich

Rozdział I: Mickiewicz / Różewicz

Od 14 października do 16 listopada 2017 roku

Ballady i Romanse (źródło: materiały prasowe organizatora)

Modernizm udomowiony

Współczesna architektura chińska

Od 13 października 2017 roku do 7 stycznia 2018 roku

Projekt: Warsztat wyrobu cukru trzcinowego w gminie Zhangxi, powiat Songyang, Studio: DnA _Design and Architecture (źródło: materiały prasowe organizatora)

Centralna, Środkowo-Wschodnia

Od 13 października do 23 listopada 2017 roku

Ivars Gravlejs, „FUCK” (Early Works), 1994 źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR