Drogówka, reż. Wojciech Smarzowski, premiera: 1.03.2013, dystrybucja: Next Film

W niedawno granym w naszych kinach kryminale rodzimej produkcji pt. Sęp głównym protagonistą był oficer wydziału wewnętrznego policji, komisarz Wolin – niepijący, niepalący i z zasady nieprzeklinający, w zawsze nieskazitelnej marynarce, mieszkający w ekskluzywnym warszawskim apartamentowcu, w oknie którego, na wypadek gdyby widok komisarza znudził, tkwił skierowany w gwiazdy teleskop. Nasz bohater był bowiem z wykształcenia astrofizykiem, a do jego pasji należały także muzyka klasyczna oraz teoria strun, której ezoteryczne wzory widniały w mieszkaniu na dwóch ogromnych, niczym w Auditorium Maximum, tablicach.

Kadr z filmu „Drogówka”, reż. Wojciech Smarzowski (źródło: materiały prasowe Next Film)

Kadr z filmu „Drogówka”, reż. Wojciech Smarzowski (źródło: materiały prasowe Next Film)

Chętnie posłuchałbym bohaterów filmu Smarzowskiego oglądających Sępa. Bo mimo iż reprezentują oni znacznie bardziej prozaiczny wydział (drogowy, a nie wewnętrzny), policjanci z Drogówki prowadzą tryb życia, którym mogliby zawstydzić słynnego „złego porucznika” z filmu Ferrary. W początkowych sekwencjach ich praca prezentowana jest w sposób brutalny, lecz jednocześnie w zasadzie niewiele odbiegający od konwencji filmu kumpelskiego, zaserwowanej w policyjnym sosie i rozpisanej na więcej postaci, by trochę później – dość gwałtownie dla widza i dla głównego bohatera – w ciągu jednego skacowanego poranka przeistoczyć się w rasowy thriller.

Smarzowski po raz czwarty już z rzędu prezentuje nam film znakomity, co nie znaczy, że niewolny od pewnych słabości. Z korzyścią dla całości można by pewnie zrezygnować z dwóch wątpliwych scen-skeczy: jednej zaczerpniętej i przetworzonej nieco ze Świata według Garpa i drugiej, mającej za temat karnację skóry syna rasisty. Pewnie miały one zrównoważyć powagę coraz mroczniejszej i wyższe kręgi zataczającej intrygi, pewnie reżysera bardzo korciło, żeby zrealizować, co tam sobie w skrypcie jako zabawne umyślił, tyle że strukturę drugiej części nie tyle sceny te równoważą, co niepotrzebnie rozbijają. Nieco mechaniczne wydaje się również śledztwo prowadzone przez sierżanta Króla, sprowadzające się w zasadzie do oglądania kolejnych filmików ze zdobytej uprzednio bogatej kolekcji komórek ofiary i podążania jak po sznurku tropem kolejnych szantażowanych wcześniej przez jego kolegów postaci. Wreszcie, kryminalno-polityczna intryga pozostaje mocno konwencjonalną, ułożoną z motywów dobrze znanych i wielokrotnie oglądanych. Akurat od filmowca klasy Smarzowskiego można by oczekiwać ciekawszego ukazania czarnych charakterów niż serialowego niemal wizerunku przekupnych i podpitych durniów w szlafrokach, w towarzystwie prostytutek rozprawiających o autostradach, a główna stawka w ich grze mogłaby być nieco bardziej oryginalna niż ta, którą oglądaliśmy w Białym Kieślowskiego.

Mimo tych drobnych niedoskonałości całość jest znakomita. Nawet wspomniana konwencjonalność nie jest tu szczególnie dokuczliwa. Przypomina bowiem powłokę obrazu, w której odbijają się fragmenty celuloidowej mozaiki widzianej wielokrotnie gdzie indziej, ale spod których opalizuje niepodrabialne uniwersum Smarzowskiego. Ponownie rozkoszować się możemy jego charakterystycznym stylem, budzącym kontrowersje już od czasów Wesela, ale który zarazem uczynił go najbardziej wyrazistym współczesnym polskim reżyserem. To styl podporządkowany prezentacji świata przejaskrawionego, wzmożonej ekspresji i przywiązany do innego – niż czysto mimetyczne – postrzegania prawdy. Jakiś czas temu grupa młodych krytyków wskazywała na istnienie w polskim kinie od kilku już dekad formacji „surrealistycznej”, nie ograniczonej początkiem i końcem oficjalnie zadekretowanego nurtu. W zasadzie w nie mniejszym stopniu moglibyśmy mówić o formacji „ekspresjonistycznej”: od wczesnych filmów Wajdy, poprzez Królikiewicza i Żuławskiego, do najwybitniejszego jej obecnie reprezentanta w osobie Smarzowskiego.

Nastały szczęśliwie czasy, gdy pisząc o polskim filmie nie musimy rozwodzić się nad poziomem reżyserii, aktorstwa i innych filmowych profesji, bo klasa rzemiosła nie jest już czymś tak niezwykłym, jak bywało w latach dziewięćdziesiątych i na początku dekady następnej. Wypada jednak uczynić tu jeden wyjątek i zatrzymać się nad kwestią scenografii oraz doboru obiektów zdjęciowych. Nie pamiętam, kiedy widziałem w polskim kinie (wreszcie!) tak sportretowaną Warszawę, która doprawdy nie składa się jedynie ze strzeżonych osiedli w centrum i otaczających je podmiejskich willi, urozmaiconych rozmaitymi złotymi tarasami oraz dwiema zaniedbanymi, ale rzecz jasna, jakże malowniczymi, ulicami na Pradze. Warszawa nie jest tu tylko tłem czy obrazkiem doklejonym do bohaterów, lecz staje się pełnoprawnym bohaterem tego filmu. Jest żywym organizmem składającym się z kolejnych blokowych klatek schodowych, faktur odrapanych drzwi i ścian, z sieci metra oraz jego przejść i kryjówek, z tak dobrze rozpoznawalnego chińskiego baru oraz ze stadionu – symbolu sukcesu „dwudziestej gospodarki świata”. Stołeczne miasto jawi się jako namacalne piekło, które przemierza Król w czasie swego ostatniego śledztwa. Pamiętam natomiast, kiedy ostatnio oglądaliśmy współczesny film sensacyjny o podobnym wymiarze. Otóż było to ponad dwadzieścia lat temu, gdy swój sukces świętowały Psy Pasikowskiego. Smarzowski również używa w swojej opowieści o współczesnej Polsce gatunkowych schematów spod znaku noir; kreśląc mentalny dokument naszych czasów, także nurza świat cały w błocie, pozostawiając jako wartość niekwestionowaną jedynie solidarność psów, co to muszą trzymać się razem. Jego film podobnie jak dokonanie Pasikowskiego jest również po części filmem politycznym, ale podobnie jak tamten nie poddaje się jednoznacznemu dekodowaniu: ci, co chcą usłyszą tam radiowe newsy o Kościele i Komisji Majątkowej, inni zaś dialogowe wzmianki o Jasiu od autostrad i pytania w rodzaju „jak żyć?”. Drogówka nie ma pewnie potencjału „kultowości” tamtego filmu, ale silniej chyba oddziałuje na emocje, właśnie z uwagi na to, jak sugestywnie udało się sfotografować miasto Smarzowskiemu i Sobocińskiemu juniorowi. Nie ma też tamtego potencjału szoku, ale to chyba tylko dlatego, że czasy się zmieniły. Wszak obraz papieskiej pielgrzymki z Drogówki wywołałby pewnie na początku lat dziewięćdziesiątych rezonans podobny do stołówkowego wykonania Ballady o Janku Wiśniewskim. Najnowszy obraz Smarzowskiego może jednak stać się filmem równie ważnym w perspektywie dłuższej niż popremierowa krytyczna recepcja.

Kadr z filmu „Drogówka”, reż. Wojciech Smarzowski (źródło: materiały prasowe Next Film)

Kadr z filmu „Drogówka”, reż. Wojciech Smarzowski (źródło: materiały prasowe Next Film)

W tym kontekście zwraca też uwagę jego pesymistyczne zakończenie. Główny bohater w polskich filmach polityczno-kryminalnych ostatnich lat, zmagając się z potężnymi przeciwnikami, z reguły pozostaje bezradny i przegrywa (komisarz Wolin w Sępie, radca Klein i Goliński w Daas), lub jawi się niczym obiekt nieudolnie przeklejony dwoma kliknięciami myszki z obrazu hollywoodzkiego (komisarz Smolar na motorze i z bronią długą w Uwikłaniu). Nie ma już Halskich i Maurerów i nie ma już nawet mowy o warunkowym zwycięstwie, jak w Psach, przypłaconym próbą samobójczą i pobytem w więzieniu. Sierżant Król już nie marzy, jak Franz, że tak po prostu pozabija ich wszystkich. Doskonale wie, że to nierealne, może, co najwyżej, starać się przeżyć, ale i tak przyjdzie mu paść tuż obok budowy drugiej linii warszawskiego metra.

Kompromitujące najważniejszych polityków materiały ujawnia wcześniej w Internecie. Łatwo wyobrazić sobie, jak efekty takiego posunięcia przedstawiono by w standardowym filmie amerykańskim: społeczne poruszenie, źli trafiają za kratki, bohater odbiera order i awans, żona i dumny syn klaszczą w dłonie. Wiemy jednak, jak to wygląda naprawdę: kilkudniowe poruszenie w sieci i trochę materiałów w telewizji, szybko ustępujące przed powodzią kolejnych informacji. Przewrotność zakończenia Drogówki, które, jak sądzę, zwiodło wielu komentatorów, polega na tym, że trudno mówić nawet o pośmiertnym tryumfie sił prawa i porządku. Aresztowany komendant policji najprawdopodobniej wygrał po prostu drugą edycję konkursu na kozła ofiarnego.

Forget it. It’s Chinatown  – mówi nam Smarzowski, a kamera odjeżdża wysoko.

Marcin Adamczak – wykłada w Instytucie Kulturoznawstwa UAM w Poznaniu, w PWSFTviT w Łodzi oraz na Uniwersytecie Gdańskim. Dyrektor festiwalu Cinemaforum w Warszawie. Stypendysta Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej (2010 i 2011). Laureat konkursu im. Krzysztofa Mętraka dla młodych krytyków filmowych (2011). Autor książek Globalne Hollywood, filmowa Europa i polskie kino po 1989 roku (2010) oraz Obok ekranu. Perspektywa badań produkcyjnych a społeczne istnienie filmu (2014). Publikował m.in. w "Odrze", "Kwartalniku Filmowym", "Panoptikum", "EKRANach", "Kinie", "Magazynie Filmowym SFP" oraz w kilkunastu tomach zbiorowych.

Tekst ukazał się w miesięczniku Odra nr 4/2013

Dodaj komentarz

Wydarzenia

AKCES – 5. Konkurs Najlepszych Dyplomów Sztuki Mediów

Od 16 maja do 7 czerwca 2019 roku

Anastasia Pataridze, Happiness said don’t look for me, 2018 (źródło: materiały prasowe)

XIII Węgierska Wiosna Filmowa

Od 12 maja do 23 czerwca 2019 roku

Plakat festiwalu XIII Węgierska Wiosna Filmowa (źródło: materiały prasowe)

Czarno na białym. 200 lat rysunku w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych

Od 26 kwietnia do 29 września 2019 roku

Leon Wyczółkowski, Dziewczyna z okolic Krakowa, 1907, Muzeum Narodowe w Krakowie (źródło: materiały prasowe)

Aleksandra Simińska. Arché. Malarstwo

Od 26 kwietnia do 2 czerwca 2019 roku

Aleksandra Simińska, 1993, Pałac w Samostrzelu, 1993, technika mieszana na kartonie, 367×426 (źródło: materiały prasowe)

W nocy twarzą ku niebu

Od 27 kwietnia do 16 czerwca 2019 roku

Plakat wystawy W nocy twarzą ku niebu (źródło: materiały prasowe)

XXI Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Z dreszczykiem

18–19 maja oraz 25–26 maja 2019 roku

Wnętrze kościoła pw. Nawiedzenia NMP w Iwkowej, fot. K. Schubert (źródło: materiały prasowe)

Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce

27 kwietnia 2019 roku

27 kwietnia 2019 – Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce (źródło: materiały prasowe)

Prototypy 02: Codex Subpartum

Od 12 kwietnia do 9 czerwca 2019 roku

Joseph Beuys, Beuys by Warhol, grafika, 1980 (źródło: materiały prasowe)

Planetarium – wystawa Jiříego Kovandy

Od 11 kwietnia do 30 maja 2019 roku

Jiří Kovanda, Na ruchomych schodach… Odwrócony, wpatruję się w oczy osoby stojącej za mną…, performans, Praga, 1977 r. (źródło: materiały prasowe)

16. Festiwal Misteria Paschalia: kierunek Włochy

Od 15 do 22 kwietnia 2019 roku

Festiwal Misteria Paschalia, fot. Krakowskie Biuro Festiwalowe (źródło: materiały prasowe)

więcej wydarzeń