Laureat Oscara za całokształt twórczości oraz kilkudziesięciu innych najważniejszych nagród filmowych. Najlepiej znany na świecie polski artysta XX i XXI wieku. Reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, pisarz, malarz, rysownik, szef legendarnego zespołu filmowego X i coraz ważniejszej Mistrzowskiej Szkoły Reżyserii, senator RP.

Plakat do filmu „Popiół i diament”, reż. Andrzej Wajda (ze zbiorów i dzięki uprzejmości Muzeum Kinematografii w Łodzi)

Plakat do filmu „Popiół i diament”, reż. Andrzej Wajda (ze zbiorów i dzięki uprzejmości Muzeum Kinematografii w Łodzi)

Niegdyś zniechęcony do tradycji kultywowanej w Akademii im. Jana Matejki w Krakowie, dziś sam nazywający się „filmowym Matejką”[1], czyli artystą poczuwającym się do obowiązku mówienia o historii i teraźniejszości swojego kraju. Trochę jak „sumienie narodu”. Specjalnie piszę z użyciem cudzysłowu, bo to określenie w odniesieniu do twórcy filmowego mogłoby wydawać się trochę na wyrost. Ponieważ jednak kino, a kino Wajdy w szczególności, jest formą syntezy sztuk, skupiając cechy malarstwa, literatury i teatru, również posłannictwo, niegdyś zarezerwowane wyłącznie dla tych sztuk wysokich, może być chyba wyrażane za pomocą środków „sztuki jarmarcznej”, lub – co brzmi bardziej elegancko, za Karolem Irzykowskim – środków „X muzy”.

Urodził się w 1926 w Suwałkach, gdzie stacjonował pułk jego ojca, zawodowego oficera kawalerii. Dzieciństwo i wczesną młodość spędził w Suwałkach[2], a następnie w Radomiu[3], dokąd został przeniesiony jego ojciec. Podczas kampanii wrześniowej 1939 Jakub Wajda dostał się do niewoli sowieckiej i później został zamordowany w Charkowie przez NKWD. Andrzej był wychowywany przez matkę. Od dziecka wykazywał zdolności artystyczne, w czasie wojny w Radomiu ukończył gimnazjum i uczył się w prywatnej szkole malarskiej, musiał też pracować fizycznie, był także łącznikiem AK[4]. Po wojnie chciał przede wszystkim zajmować się sztuką i w ten sposób budować swój kraj. Niekoniecznie w zgodzie z komunistyczną propagandą, która między innymi twierdziła, że zbrodni katyńskiej dokonali hitlerowcy, a nie aktualni przyjaciele – Rosjanie. Zdał na Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie na Wydział Malarstwa w 1946 i formalnie był studentem Akademii do 1950, choć już po drugim roku studiów krakowskich przeniósł się na Wydział Reżyserii nowopowstałej Szkoły Filmowej w Łodzi.

Jako młody malarz był raczej tradycjonalistą. Przechowywane dziś w Muzeum Okręgowym i Centrum Sztuki Współczesnej Elektrownia w Radomiu wczesne obrazy: akwarele i małe oleje, dowodzą niewątpliwego talentu młodego gimnazjalisty, ale i dużej nieporadności. To urokliwe zakamarki miasta: podwórka starówki, kościół bernardynów, portrety i martwe natury. Szczerze mówiąc – nic szczególnego. Może kilka rysunków ołówkiem (np. Wnętrze sklepu, 1947/48), przedstawiające sceny lekko udramatyzowane, pozwalają domyślić się w autorze przyszłego reżysera filmowego.

Andrzej Wajda wyjechał z Radomia do Krakowa w 1946, gdzie podjął studia na najbardziej renomowanej, ale i przywiązanej do tradycji Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki na Wydziale Malarstwa. Jego kolegą na roku był Andrzej Wróblewski, jeden z najwybitniejszych powojennych malarzy polskich, występujący w swojej twórczości, a także działalności w tzw. grupie samokształceniowej (należał do niej także Wajda) – przeciwko stylowi profesorów Akademii, należących w większości do kręgu École de Paris.

Andrzej Wajda, fot. Tomasz Komorowski (ze zbiorów i dzięki uprzejmości Muzeum Kinematografii w Łodzi)

Andrzej Wajda, fot. Tomasz Komorowski (ze zbiorów i dzięki uprzejmości Muzeum Kinematografii w Łodzi)

Prace Andrzeja Wajdy z okresu studiów krakowskich należałoby jednak uznać za wciąż raczej tradycyjne w stylu, choć zachowało się także kilka prac nowocześniejszych w założeniach, jak np. Autoportrety z 1950 i 1951. Wróblewski, ogromny talent, któremu niedane było zaistnieć na arenie międzynarodowej, chciał rewolucjonizować i rewolucjonizował malarstwo, czuł się jednak niezrozumiany i niespełniony, co było powodem jego (prawdopodobnie) samobójczej śmierci w Tatrach w 1957. Pytany niedawno o przyczyny rezygnacji ze studiów malarskich i o Wróblewskiego, reżyser odpowiedział: „Wróblewski nie miał szansy na karierę za granicą, umarł tylko dlatego, że PRL nigdy go nie wysłała na żadną poważniejszą wystawę”[5].

  1. Andrzej Wajda użył takiego sformułowania przed kamerą w filmie Kredyt i debet. Andrzej Wajda o sobie (1999).
  2.  Andrzej Wajda czuje się bardzo związany z miejscem swojego urodzenia, o czym pamiętają mieszkańcy Suwalszczyzny. W 1989 kandydował w wyborach do Senatu RP z tego województwa i zdobył ponad 100 tysięcy głosów, co zagwarantowało mu miejsce w izbie wyższej naszego parlamentu I kadencji (1989-91).
  3.  Andrzej Wajda od 2001 jest honorowym obywatelem Radomia. Był jednym z pomysłodawców Centrum Sztuki Współczesnej w tym miecie, podarował mu, wspólnie z żoną, kolekcję prac własnych i nie tylko własnych.
  4.  Więcej na ten temat w: Anna Bikont: Pierwszy raz Andrzeja Wajdy. „Gazeta Wyborcza”, 21.08.2010.
  5.  Wywiad z Andrzejem Wajdą przeprowadzony przez Joannę Stanisławską-Zdyb 23.10.2012.
Strony: 1 2 3

Dodaj komentarz

Wydarzenia

AKCES – 5. Konkurs Najlepszych Dyplomów Sztuki Mediów

Od 16 maja do 7 czerwca 2019 roku

Anastasia Pataridze, Happiness said don’t look for me, 2018 (źródło: materiały prasowe)

XIII Węgierska Wiosna Filmowa

Od 12 maja do 23 czerwca 2019 roku

Plakat festiwalu XIII Węgierska Wiosna Filmowa (źródło: materiały prasowe)

Czarno na białym. 200 lat rysunku w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych

Od 26 kwietnia do 29 września 2019 roku

Leon Wyczółkowski, Dziewczyna z okolic Krakowa, 1907, Muzeum Narodowe w Krakowie (źródło: materiały prasowe)

Aleksandra Simińska. Arché. Malarstwo

Od 26 kwietnia do 2 czerwca 2019 roku

Aleksandra Simińska, 1993, Pałac w Samostrzelu, 1993, technika mieszana na kartonie, 367×426 (źródło: materiały prasowe)

W nocy twarzą ku niebu

Od 27 kwietnia do 16 czerwca 2019 roku

Plakat wystawy W nocy twarzą ku niebu (źródło: materiały prasowe)

XXI Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Z dreszczykiem

18–19 maja oraz 25–26 maja 2019 roku

Wnętrze kościoła pw. Nawiedzenia NMP w Iwkowej, fot. K. Schubert (źródło: materiały prasowe)

Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce

27 kwietnia 2019 roku

27 kwietnia 2019 – Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce (źródło: materiały prasowe)

Prototypy 02: Codex Subpartum

Od 12 kwietnia do 9 czerwca 2019 roku

Joseph Beuys, Beuys by Warhol, grafika, 1980 (źródło: materiały prasowe)

Planetarium – wystawa Jiříego Kovandy

Od 11 kwietnia do 30 maja 2019 roku

Jiří Kovanda, Na ruchomych schodach… Odwrócony, wpatruję się w oczy osoby stojącej za mną…, performans, Praga, 1977 r. (źródło: materiały prasowe)

16. Festiwal Misteria Paschalia: kierunek Włochy

Od 15 do 22 kwietnia 2019 roku

Festiwal Misteria Paschalia, fot. Krakowskie Biuro Festiwalowe (źródło: materiały prasowe)

więcej wydarzeń