Skórzana kurtka jest zwielokrotnionym znakiem – sztandarem i transparentem nabazgranym jaskrawą farbą. W imieniu swojego właściciela krzyczy głośno: „Wędrówka jest moim wyborem, nie koniecznością!”. I już ciszej dodaje: „Samoświadomość to oręż, a nie źródło cierpień; odciąłem się od korzeni z pełną konsekwencją, a droga jest narzędziem, dzięki któremu sam siebie stwarzam”. Jej geneza jest związana z przewrotnym paradoksem. Choć czarną skórę wybierają ci, którzy negują system, powstała na potrzeby armii – pilotów bombowców, marynarzy na okrętach podwodnych i członków SS. Po II wojnie światowej skórzane kurtki zostały zawłaszczone jako wyraz dumy niższych klas, stojących w opozycji do „porządnych obywateli” odzianych w płaszcze ‑dyplomatki. Pierwszym, który nadał jej kultową i symboliczną funkcję, był Marlon Brando.

Fotografia promująca film „The Wild Ones”, fot. Columbia Pictures, zdjęcie w domenie publicznej (źródło: Wikipedia. Wolna Encyklopedia)

Fotografia promująca film „The Wild Ones”, fot. Columbia Pictures, zdjęcie w domenie publicznej (źródło: Wikipedia. Wolna Encyklopedia)

W filmie László Benedeka Dziki (1953) słynna ramoneska, noszona przez młodego gniewnego i jego akolitów, pełni funkcję polityczną. Na oczach mieszkańców małego prowincjonalnego miasteczka ścierają się dwa gangi, różniące się od siebie stopniem uniformizacji. Black Rebels, pod przywództwem Johnny’ego (Marlon Brando), noszą czarne motocyklowe kurtki naznaczone „godłem” bandy, za to gang Chino prezentuje niezwykle szeroką gamę strojów: pasiaste koszulki, wystrzępione kamizelki, kurtki ‑pilotki i futrzane czapki.

Johnny i jego przyjaciele podejmują więc szczególną grę z symboliką i funkcją uniformu. Mundur – część dyscyplinarnego kodu koszar – nadaje ciału specyficzną formę, poprzez którą przejawiania się władza w społeczeństwie. Na tym polega paradoks: gang motocyklowy ukazany w filmie Benedeka niemal na każdym poziomie stanowi zaprzeczenie podporządkowania i dyscypliny. Bohaterowie poruszają się, zagarniając przestrzeń szerokimi i nieskoordynowanymi gestami. Wyróżniają się wyrazistą mimiką, przemieszczają grupą, beztrosko oswajają każdą publiczną przestrzeń przez zachowania zarezerwowane dla strefy prywatnej. To bunt, poprzez który ciało wymyka się przypominającej panoptikon strategii, mówiącej o tym, że jednostka sama siebie trzyma w granicach wyznaczonych przez relację władzy.

Jednocześnie jednolity strój dystansuje grupę od dzikiej bandy Chino. Subtelna waloryzacja w obrębie wizualnej poetyki filmu zdaje się przyznawać rację Black Rebels właśnie ze względu na wyższy stopień grupowej organizacji i silniejsze przywództwo, przemycając konserwatywną pochwałę ładu ponad chaosem, a dyscypliny ponad swobodą. Poprzez ubiór obu grup (a w szczególności ich przywódców) zostaje wyrażone głębokie znaczenie filmu, które stępia jego niemal kontrkulturowe pazury, aby do głosu doszła zachowawczość i dydaktyka.

Kolektywności Black Rebels można przeciwstawić samotność innego bohatera Brando – Valentine’a „Snakeskina” Xaviera w filmie Jak ptaki bez gniazd (1959) Sidneya Lumeta. To samotność totalna, bo pozbawiona ideologii, więzi grupowych, celu, a nawet języka przystosowanego do tego, aby opisać swoją odmienność. Na tym opiera się podstawowa różnica między ramoneską Johnny’ego a wężową kurtką wędrownego gitarzysty. Polega ona na opozycji pomiędzy konwencjonalnością a indywidualnością, bo mimo jej pozorów wywodząca się ze sfery militariów czarna kurtka z Dzikiego jest swoistym „umundurowaniem” buntowników, a jej funkcja wiąże się ściśle z byciem w grupie. Kurtka Snakeskina jest antytezą munduru i antytezą watahy. Jest tak szczególna i wyjątkowa, że może nosić ją tylko pojedyncza jednostka, dysponująca przy tym potężną siłą osobowości.

Warto też zwrócić uwagę na przekaz, który niesie z sobą materiał. Barwiona na czarno bydlęca albo świńska skóra szefa motocyklowego gangu nie pozostaje w żadnym związku z pierwotnym pochodzeniem surowca, z którego ją wykonano. Semiotykę odzienia tworzą takie elementy, jak specyficzny krój, zapinane na zamek błyskawiczny rękawy, pagony nabijane gwiazdkami i imię wypisane na lewej piersi. Odwrotną rolę pełni kurtka bohatera filmu Lumeta. Skóra węża, dzikiego zwierzęcia, determinuje konkretne znaczenia i wiąże się z bardzo bogatym zespołem symboli, sięgającym prelogicznego rytualnego fetyszyzmu i animizmu. Jednocześnie egzotyka i ekscentryka związane z tym nietypowym surowcem wikłają tego, kto nosi skórę węża, w grę na pograniczu kiczu i kampu, czyniąc z niego żywy wykrzyknik, w pełni wykorzystujący subwersywną moc nadmiaru i ekscesu.

Z całą świadomością konwencji i dystansem nawiąże do tego David Lynch w Dzikości serca (1990), ubierając w taką kurtkę Nicolasa Cage’a i każąc mu w nieskończoność powtarzać: „To kurtka ze skóry węża. Jest symbolem mojej indywidualności i wiary w wolność jednostki”. Mimo ironicznego zabarwienia postać ta jest przecież spadkobiercą najlepszych tradycji nadąsanych buntowników z lat 50. – czyniąc to poprzez nawiązanie do wizerunku Elvisa Presleya, mroczną przeszłość, złamanie zasad zwolnienia warunkowego i niepowtarzalny nonszalancki wdzięk.

Podejmując się ryzykownej interpretacji znaczeń tego egzotycznego surowca, nie sposób oczywiście nie wspomnieć, że wąż był w kulturach pierwotnych symbolem fallicznym, związanym z boginią Ziemi w obrzędach płodności. Jednocześnie wąż w naszej kulturze jest, od czasu historii o Edenie, utożsamiany ze specyficznym rodzajem wiedzy („A wąż był bardziej przebiegły niż wszystkie zwierzęta lądowe, które Pan Bóg stworzył”, Rdz 3, 1) – wykluczonej spod boskiej jurysdykcji, będącej jakby marginesem lub ciemniejszą stroną wtajemniczenia, peryferiami poznania. Wprowadzając do interpretacji nutkę subtelnego, nienachalnego satanizmu, można dodać, że zwierzę to, symbolizujące Szatana, jest – paradoksalnie – drugą najbardziej światłą istotą w porządku świata. Posiada klucz do ludzkiego serca i pełną znajomość wszystkich słabości oraz wad stworzenia, co czyni go istotą jednocześnie niebezpieczną i pociągającą. Osoba, która pozostaje pod patronatem (chociażby tylko odzieżowym) węża, może być utożsamiana z jego sprytem, a jednocześnie nienormatywnością etyczną i społeczną – wąż rajski to pierwszy i najbardziej widowiskowy outsider w naszym kręgu kulturowym, w pewnym sensie wzorzec dla wszystkich kolejnych buntowników.

Osobną kategorię stanowi kraciasta kurtka z filmu Na nabrzeżach (1954) Elii Kazana. Jest nie tyle osobistym artefaktem, ile znakiem zmiany tożsamości. Z poprzednimi ubiorami łączy ją tylko złożona semantyka. Wełniana krata noszona przez Terry’ego Malloya funkcjonuje w filmie jako przeciwieństwo kurtki Doyle’a, zamordowanego robotnika, który walczył z nieuczciwymi związkowcami. Zostaje ona po śmierci właściciela ofiarowana kolejnemu z odważnych mężczyzn, będąc ekwiwalentem swoistego „namaszczenia” (trudno uniknąć takiej terminologii ze względu na silnie religijną symbolikę filmu). Dla bohatera Brando zmiana okrycia będzie też zmianą aksjologiczną – w ostatniej, przełomowej dla siebie scenie wystąpi w kurtce zmarłego, odrzucając tym samym dawny konformizm i lęk.

Symbolicznym epitafium dla kurtek Marlona Brando jest Ostatnie tango w Paryżu (1972) Bernarda Bertolucciego. W filmie tym Brando nosi płaszcz z wielbłądziej wełny, okrycie ojców chrzestnych mafii, gubernatorów Florydy i dziedziczek wielkich fortun. Nosi go z tym samym niedbałym szykiem, z jakim przerzucał przez ramię kurtkę z wężowej skóry. Starzejący się buntownik i outsider z zakolami oraz sflaczałym brzuchem jest żałosnym memento dla charyzmatycznego młodzieńca o pięknych ustach, który z takim nonszalanckim wdziękiem negował opresyjny system Ameryki lat 50. Jednak dalej jest nieoswojony, niezwiązany, może nawet bardziej przekonujący niż młodziutki Johnny czy Valentine. I to mimo głośnego hippisowskiego hasła: „Nie ufaj nikomu po trzydziestce!”.

Artykuł ukazał się w czasopiśmie EKRANy nr 3-4/2013

Komentarze (2) do artykułu “Indywidualność i wolność jednostki”

  1. wojtek

    “Choć czarną skórę wybierają ci, którzy negują system, powstała na potrzeby armii – pilotów bombowców, marynarzy na okrętach podwodnych i członków SS.” -Całe Załogi bombowców a nie tylko Piloci bombowców, jak i myśliwców nosili brązowe kurtki a nie czarne. Czlonkowie SS nigdy nie nosili skurzanych kurtek ( nawet trudno uwierzyć, że ktokolwiek mógłby wpaść na pomysł skurzanych kurtek SS).

    • Lizard King

      To prawda, członkowie SS nie nosili skórzanych kurtek. Kurtki SS był wykonane ze sztruksu lub gabardyny w kolorze czarnym (pierwsza wersja), białym (wersja letnia) lub feldgrau – obowiązująca od 1938 wersja. Natomiast dopuszczalny był czarny (a w późniejszym okresie szary) płaszcz skórzany – SS-Ledermantel.

Dodaj komentarz


Recenzje

Not a Pretty Story

Magdalena Kargul

„I Am Not Your Negro”, reż. Raoul Peck (źródło: materiały prasowe Magnolia Pictures)

Otwieranie formy

Paweł Bień

Oskar i Zofia Hansenowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ucieczka do przodu

Sebastian Pytel

„Człowiek z magicznym pudełkiem”, reż. Bodo Kox, 2017 (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Świat zahibernowany

Piotr Jemioło

„Zero K”, Don DeLillo, Oficyna literacka Noir sur Blanc, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

W grotach pamięci

Rafał Augustyn

Alberto Ginastera, „Bomarzo”, fot. Javier del Real (źródło: materiały prasowe Teatro Real w Madrycie)
więcej artykułów

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Awers/rewers. Architekt Bohdan Lachert

Od 24 listopada 2017 roku do 2 kwietnia 2018 roku

Dom własny Bohdana Lacherta przy ul. Katowickiej 9 w Warszawie, pokój stołowy i oranżeria, fot. Witalis Wolny, 1972, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk (źródło: materiały prasowe organizatora)

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

David Lynch. Silence and dynamism

Od 12 listopada 2017 roku do 18 lutego 2018 roku

„Shadow of a Twisted Hand Across My House”, 1988, Copyright: David Lynch (źródło: materiały prasowe organizatora)

43. Biennale Malarstwa Bielska Jesień 2017

Od 10 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Sebastian Krok, Amor, 2016, tempera, akryl, alkid, lakier do podłóg na pościeli nabitej na krosno, 23x30 cm (źrodło: materiały prasowe organizatora)

Odciskanie świata

Od 11 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Fot. Sandra Kępa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kryptonim Żegota – ukryta pomoc, pomoc ukrytym

Od 16 listopada 2017 roku do lipca 2018 roku

Polskie i żydowskie dzieci, podopieczni domu sierot w Poroninie, po 1945, wł. prywatna (źródło: materiały prasowe organizatora)

37. Konkurs im. Marii Dokowicz – Najlepsze Dyplomy UAP

Od 10 do 16 listopada 2017 roku

Natalia Zakrzewska, Najlepsze Dyplomy 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR