Wybrała i podała do druku: Hanna Antos

Marek Edelman – strażnik pamięci wszystkich tych, o których godność walczył wiosną 1943 w powstaniu w getcie warszawskim – przez całe życie czuł się odpowiedzialny za drugiego człowieka. „Zostałem tutaj, w Polsce, razem z tymi, za których byłem odpowiedzialny. Przez jakiś czas za ich życie. A teraz, kiedy nie żyją – za ich groby” – mówił. Dowodząc powstaniem w getcie, pracując jako lekarz, angażując się w opozycję demokratyczną w Peerelu, a w wolnej Polsce wciąż wstawiając się za potrzebującymi pomocy, nie patrzył bezczynnie na ludzką krzywdę. Wciąż też przypominał o niej innym, ucząc, że nie można pozostać obojętnym.

17 kwietnia 1988, Warszawa, Polska  45. rocznica powstania w getcie warszawskim. Marek Edelman przemawia pod Pomnikiem Bohateró‚w Getta. Za nim stoi Tadeusz Mazowiecki, obok Jacek Kuroń, fot. NN, zbiory Ośrodka KARTA, przekazała Maria Lipska, wdowa po Janie Józefie Lipskim

17 kwietnia 1988, Warszawa, Polska 45. rocznica powstania w getcie warszawskim. Marek Edelman przemawia pod Pomnikiem Bohateró‚w Getta. Za nim stoi Tadeusz Mazowiecki, obok Jacek Kuroń, fot. NN, zbiory Ośrodka KARTA, przekazała Maria Lipska, wdowa po Janie Józefie Lipskim

Przedstawiamy wybór myśli z tekstów Marka Edelmana – testament, który nie pozwala ani na bierność, ani na zapomnienie.

Marek Edelman – (1919–2009) — działacz Powszechnego Żydowskiego Związku Robotniczego (Bundu), od 1942 roku w Żydowskiej Organizacji Bojowej. Jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim, po śmierci Mordechaja Anielewicza jego ostatni dowódca. Po upadku powstania z niewielkim oddziałem kanałami przeszedł na stronę aryjską. Walczył w Powstaniu Warszawskim. Po II wojnie osiadł w Łodzi, został kardiochirurgiem. Przez kilkadziesiąt lat inicjował niezależne obchody rocznicy powstania w getcie. Od 1976 roku współpracował z Komitetem Obrony Robotników, od września 1980 w „Solidarności”. Uczestniczył w obradach Okrągłego Stołu. Kawaler Orderu Orła Białego i francuskiej Legii Honorowej.

***

Pytacie, co jest najważniejsze w życiu? Najważniejsze jest samo życie. A gdy już jest życie, najważniejsza jest wolność. Potem oddajemy życie za wolność. I wtedy już nie wiadomo, co jest najważniejsze. Na pewno nie patriotyzm. Ojczyzna to więź łącząca cię z drzewem w twoim ogrodzie, z przyjacielem. Tak naprawdę wcale nie trzeba kochać własnego narodu, trzeba tylko pośród niego żyć. [1]

***

[Powstanie było] logiczną konsekwencją czterech lat oporu ludności zamkniętej w nieludzkich warunkach, poniżanej, hańbionej i traktowanej [...] jak podludzie. W tych dramatycznych warunkach mieszkańcy getta organizowali w miarę możliwości swe życie zgodnie z najwyższymi wartościami europejskimi. Gdy kryminalna władza okupanta odmawiała im wszelkich praw do edukacji, kultury, myśli, życia, a nawet do godnej śmierci, ludność getta tworzyła własne podziemne uniwersytety, szkoły, stowarzyszenia i prasę. Skutkiem oporu przeciwko wszystkiemu, co zagrażało prawu do godnego życia, było powstanie. [4]

***

Powstanie jest wtedy, kiedy się ma jakiś cel i zamysł czy przynajmniej nadzieję zwycięstwa. Więc tego naszego właściwie nie można nazwać powstaniem. Nie było mowy o zwycięstwie, była mowa o obronie ludności cywilnej – i to też tylko przez jakiś czas. Chodziło o to, żeby tym ludziom przedłużyć życie jeszcze troszkę. Przecież było wiadomo, że nie na zawsze. Wiedzieliśmy, że nie mamy szansy wygrać. [2]

***

Jeden tylko człowiek mógł powiedzieć głośno prawdę [o likwidacji getta]: Czerniaków [1] Jemu uwierzyliby. Ale on popełnił samobójstwo. To nie było w porządku: należało umrzeć z fajerwerkiem. Wtedy fajerwerk był bardziej potrzebny – należało umrzeć, wezwawszy przedtem ludzi do walki. Właściwie tylko o to mamy do niego pretensję. [...] Ja i moi przyjaciele. Ci nieżyjący. O to, że uczynił swoją śmierć własną, prywatną sprawą.

My wiedzieliśmy, że trzeba umierać publicznie, na oczach świata.

[...] Większość była za powstaniem. Przecież ludzkość umówiła się, że umieranie z bronią jest piękniejsze niż bez broni. Więc podporządkowaliśmy się tej umowie. Było nas wtedy w ŻOB-ie już tylko dwustu dwudziestu. Czy to w ogóle można nazwać powstaniem? Chodziło przecież o to, żeby się nie dać zarżnąć, kiedy po nas z kolei przyszli.

Chodziło tylko o wybór sposobu umierania.

[...] To jest straszna rzecz, kiedy się idzie tak spokojnie na śmierć. To jest znacznie trudniejsze od strzelania. Przecież o wiele łatwiej się umiera strzelając, o wiele łatwiej było umierać nam niż człowiekowi, który idzie do wagonu, a potem jedzie wagonem, a potem kopie sobie dół, a potem rozbiera się do naga… [6]

***

Spotykamy się w czterdziestolecie podjętej próby, żeby zginąć inaczej, niż chciał tego ludobójca, nie z pochyloną głową i zamkniętymi oczyma, ale z głową podniesioną, oczami otwartymi, z wolą życia w wolności i godności. Spotykamy się, żeby uczcić pamięć tych, którzy nie mogli się bronić, i tych, którzy mieli szczęście i zginęli z bronią w ręku. Nie o to chodzi, że to byli Żydzi, polscy Żydzi od pokoleń, od wieków mieszkańcy tego miasta tak często deptanego i krwawiącego, a zawsze wyciągającego ramiona ku życiu, ku wolności, ku godności. To byli ludzie, ich los był losem człowieka. Znamy go nie tylko w tym miejscu i w tym czasie, niestety również później. Znamy wczoraj i dziś, na różnych kontynentach, wszędzie, gdzie ekspansja i nacjonalistyczne zacietrzewienie z jednych czyni morderców, a drugimi wypełnia groby masowe, użyźnia pola pod rzekomą szczęśliwość innych nacji lub innych pokoleń. [8]

***

Mur sięgał tylko pierwszego piętra. Już z drugiego widziało się TAMTĄ ulicę. Widzieliśmy karuzelę, ludzi, słyszeliśmy muzykę i strasznie żeśmy się bali, że ta muzyka zagłuszy nas i ci ludzie niczego nie zauważą, że w ogóle nikt na świecie nie zauważy – nas, walki, poległych… Że ten mur jest tak wielki – i nic, żadna wieść nigdy się o nas nie przedostanie. [6]

***

Człowiek ma sentyment do różnych rzeczy, do ludzi – także tych, którzy zginęli. I pamięta o nich. Nieważne, że oni nic tam nie wiedzą. Przecież tego się nie robi dla tych, którzy nie żyją, tylko dla siebie. To tobie ta pamięć dużo daje: że jesteś wciąż z nimi związany, że to, co było, nie minęło zupełnie, że w twoim umyśle coś zostało.

A poza tym czasem to się robi wbrew komuś – żeby inni nie myśleli, że wytarli z historii świata rzeczy, które dla ciebie są ważne. Ja za Peerelu chciałem, na przykład, pokazać komunistom, że to, co mówią, jest kłamstwem. Była to więc także pewna demonstracja.

Na postawę wobec przeszłości składa się wiele rzeczy. Są epizody, które się wymazuje z pamięci i nie istnieją, ale są i takie, które chce się ocalić, bo uważa się je za cenne. Więc robi się wszystko, by pozostały w pamięci, nie tylko twojej, ale i innych. W tym celu hołubi się to także czysto fizycznie – odwiedzając te ważne dla siebie miejsca czy cmentarze. Samo napisanie o tym w gazecie czy książce to chyba trochę za mało. Obecność fizyczna, związany z nią obrazek, nawet rodzaj rytuału – przemawiają do innych ludzkich zmysłów. A to zaangażowanie emocji jest kluczem do zachowania pamięci. [2]

***

Za mną jest nicość. Nicość, w którą odeszły setki tysięcy ludzi, których odprowadzałem do wagonów. Nie mam prawa mówić w ich imieniu, bo nie wiem, czy ginęli z nienawiścią, czy katom przebaczali. I już nikt się tego nie dowie. [...] Wiem, że potrzebna jest pamięć o tych kobietach, dzieciach, ludziach starych i młodych, którzy odeszli w nicość, zostali zamordowani bez sensu i powodu.  [10]

***

Czcząc pamięć naszych braci, którzy zginęli tutaj, czcimy pamięć naszych braci, którzy zginęli lub giną wszędzie. Przypominając o tych, którzy o życie i wolność walczyli tutaj, łączymy się ze wszystkimi, którzy o to samo walczyli, walczą wszędzie i dziś. Pragniemy wierzyć w możliwość istnienia takiego świata, w którym nie będzie ludobójstwa, nie będzie zniewolenia i upodlenia człowieka, nie będzie podziału na ludzi mających prawo do życia i pozbawionych tego prawa. Wierzę w młodych, życzę młodym, żeby zaznali takiego świata, żeby zdobyli taki świat dla siebie i innych. Wierzę, że Wy, którzy tu stoicie, znajdziecie najlepszą, najkrótszą drogę do takiego życia bez upodlenia, bez niewoli, do życia w braterstwie, równości i sprawiedliwości. To, co mi pozostało po moim życiu, to jest wiara w Was. [8]

***

Ludzie się boją wszyscy. To jest oczywiste. Sam doświadczyłem bardzo dużo strachu, więc wiem, co to jest. Trzeba się bać. Bo jak się nie boi, to jest się głupim. Trzeba się bać. Ale trzeba umieć ten strach przezwyciężyć, trzeba mieć w środku wolność. [...] Wszyscy się bali. Lecz byli ludzie, którzy mają w sobie wolność i nikt ich nie zniewoli. [...] Wolność w sobie jest rzeczą zasadniczą. Uwalnia – i od strachu, i od odwagi. [9]

  1. Adam Czerniaków (1880–1942) – działacz społeczny i polityczny, publicysta, pedagog. Przewodniczący Gminy Żydowskiej w getcie warszawskim. Jako prezes Judenratu w lipcu 1942 odmówił podpisania obwieszczenia o przymusowym wysiedlaniu Żydów, oznaczającym ich zagładę. 23 lipca 1942, dzień po rozpoczęciu masowych deportacji, popełnił samobójstwo.
Strony: 1 2

Tekst ukazał się w 74 numerze Kwartalnika Karta

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

14. Wiosna Jazzowa Zakopane 2017

Od 28 kwietna do 2 maja 2017 roku

Mateusz Gawęda Trio (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zuza Golińska / Magdalena Łazarczyk. Niewidzialna ściana

Od 28 kwietnia do 1 czerwca 2017 roku

Zuza Golińska / Magdalena Łazarczyk, stopklatka z wideo „Niewidzialna Ściana”, 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sztuka w sztuce

Od 28 kwietnia do 1 października 2017 roku

Tezi Gabunia, „Włóż głowę do galerii (Luwr”), 2015–2016, instalacja, 50 × 82 × 50 cm, dzięki uprzejmości T. Gabunii, Popiashvili Gvaberidze Window Project, Tbilisi (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tu jesteśmy

Wybrane prace z kolekcji Krzysztofa Musiała

Od 28 kwietnia do 15 sierpnia 2017 roku

Henryk Stażewski, „Kompozycja nr 33”, 1975, akryl, płyta, fot. Agata Ciołek (źródło: materiały prasowe organizatora)

Bratislava pro Wratislavia / Wratislavia pro Bratislava

Od 27 kwietnia do 3 czerwca 2017 roku

Martin Špirec, „Morze spokoju”, 2015 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Okupanci. Niemcy w Krakowie

Od 27 kwietnia do 29 października 2017 roku

Żołnierz niemiecki na moście Dębnickim pozujący do zdjęcia na tle Wawelu. Na rewersie odręczny podpis: „Przed wyruszeniem transportu z Krakowa do Berdyczowa” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Presja istnienia

Od 21 kwietnia do 12 maja 2017 roku

Piotr Ambroziak, „Urban cave III”, akryl, spray, 2017 (źródło: materiały autora)

Henryk Stażewski. Kolekcja sztuki XX wieku

Od 21 kwietnia do 11 czerwca 2017 roku

Henryk Stażewski, bez tytułu, poł 70. XX ., fot. © Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

2. Weekend Księgarń Kameralnych

Od 21 do 23 kwietnia 2017 roku

Warszawski Weekend Księgarń Kameralnych 2016 (źródło: materiały prasowe)

11. IN OUT Festival

Od 22 do 23 kwietnia 2017 roku

Festival IN OUT (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR