Aleksander Rodczenko. Rewolucja w fotografii, Muzeum Narodowe w Krakowie, 22.05-19.08.2012

Aleksander Rodczenko. Rewolucja w fotografii była jednym z najważniejszych, jeśli nie najważniejszym, wydarzeniem tegorocznego Miesiąca Fotografii w Krakowie. Była to pierwsza w Polsce ekspozycja prac tego wybitnego twórcy przygotowana przez Olgę Swibową z Muzeum Moskiewskiego Domu Fotografii. Wystawa konsekwentnie zaaranżowana także pod względem kolorystycznym i scenograficznym, z zastosowaniem geometrycznych form, na których pojawiały się istotne fragmenty z tekstów Rodczenki, który, co było charakterystyczne i znaczące dla formacji awangardy klasycznej, był ważnym teoretykiem i krytykiem nowej sztuki.

Aleksander Rodczenko, Schody, 1930 Odbitka autorska Zbiory Muzeum Moskiewskiego Domu Fotografii © Archiwum A. Rodczenko –W. Stiepanowa © Muzeum Moskiewski Dom Fotografii (źródło: materiały prasowe organizatora)

Aleksander Rodczenko, Schody, 1930 Odbitka autorska Zbiory Muzeum Moskiewskiego Domu Fotografii © Archiwum A. Rodczenko – W. Stiepanowa © Muzeum Moskiewski Dom Fotografii (źródło: materiały prasowe organizatora)

Recepcja i ocena dorobku tego radzieckiego artysty intermedialnego, dla którego fotografia tworzona w kontekście filmu awangardowego była głównym medium artystycznym i wejściem w inne rejony, przede wszystkim twórczości graficznej o charakterze propagandowym, jest w Polsce zadziwiająco mała. Poza pionierskim opracowaniem Urszuli Czartoryskiej z początku lat 80. XX wieku, trzema monograficznymi numerami „Obscury” (1988 nr 7-9) poświeconymi fotografii i dyskusji o fotografii rosyjskiej lat 20. oraz książką Germana Karginowa Rodczenko, Warszawa 1981 [1] brak jest badań szczegółowych. Rodczenko wprowadził zagadnienia konstruktywizmu do fotografii i projektowania będąc produktywistą, który poszukiwał potwierdzenia dla swej działalności w kontekście fotografii i grafiki projektowej z Bauhausu i konfrontując ją z dokonaniami na świecie, czego przykładem była najważniejsza wystawa lat 20. XX wieku Film Und Foto (Stuttgart 1929). Już w 1921 r. przedstawił on listę „haseł” odnoszących się do programu konstruktywistycznego. Pisał: „Konstrukcja – to uporządkowanie elementów. Konstrukcja – to światopogląd naszych czasów. Sztuka – jak wszystkie nauki – jest jedną z gałęzi matematyki. Konstrukcja to współczesne wymagania organizacji i użytkowego wykorzystania materiału. Konstruowane życie jest sztuką przyszłości”. [2]

I. Od kolażu, poprzez fotokolaż do fotomontażu

Źródła twórczości Rodeczenki w zakresie fotografii tkwiły w awangardowym malarstwie, a precyzując w technice kolażu. Szybko, bo już na początku lat 20. porzucił malarstwo (wystawa 5 x 5 = 25), działając przez moment w kręgu Kazimierza Malewicza, od którego ezoterycznych koncepcji się jednak zdystansował. Nie można go nazwać epigonem jego twórczości, jak czynili to niektórzy historycy sztuki.

Kolaż i jego odmiany prowadzące do analiz strukturalnych powierzchni obrazu pojawiał się w malarstwie rosyjskiego kubo-futuryzmu, m.in. u Malewicza. Pozwalał on na stopniowe badanie, a właściwie destrukcję tradycyjnie pojmowanego malarstwa. A w swej konsekwencji poprzez twórczość dadaistów w Berlinie prowadził do fotokolażu będącego stricte fotograficznym montażem przy użyciu negatywów. Kolaż odświeżył, a w przypadku rosyjskim, zrewolucjonizował malarstwo. Pierwsze fotokolaże pojawiły się w piśmie „Kino-Fot”, potem w wielu innych, m.in. w „Lefie” i „Nowym Lefie” oraz jako ilustracje do poematu O tym (1921) Włodzimierza Majakowskiego. W tym ostatnim projekcie forma poszczególnych obrazów jest zróżnicowana, nie do końca sprecyzowana. Rozmaite użycie materiału zdjęciowego, sugestia portretu w kontraście do innych form wycinankowego i segmentowanego świata opowiada o życiu i swoistym micie Majkowskiego, który w jednej z prac ukazany został na szczycie ówczesnego świata, zarówno tego już przebrzmiałego – sakralnego, jak i nowoczesnego/rewolucyjnego, z którym się oczywiście identyfikował. Rodczenko przedstawił krytykę kapitalizmu wraz z jego wyzyskiem i kolonializmem. Zmodyfikował i wzbogacił tu formułę fotokolażu, nazywanego fotomontażem, za pomocą elementów dorysowanych ręcznie. Kolejne możliwości dała mu ówczesna poligrafia. Innowacją było poszukiwanie nowej kolorystyki za pomocą swoiście geometryzowanych i przyciętych kadrów. Charakterystyczna dla jego stylu jest rozkładana strona specjalnego numeru „SSSR na strojke” (1935, nr 12) poświęconego sportowi spadochroniarskiemu z niebiesko-rudo-oliwkową tonacją poszczególnych fragmentów. Warto podkreślić, że artysta w zakresie tej techniki wielokrotnie współpracował z żoną Warwarą Stiepanową. Jaki był jej wkład we wspólne realizacje? Tego niestety nie wiemy.

Fotomontaż był używany do tworzenia prac o charakterze bardziej graficznym, niż fotograficznym, w którym elementy obrazowania były niwelowane na korzyść działania nałożonym w poligrafii kolorem, jak miało to miejsce w słynnym plakacie do filmu Pancernik Potiomkin czy na okładach „Nowego LEFA”. Analogiczne zabiegi widoczne są np. w działalności polskiego grafika z lat 20./30. Kazimierza Podsadeckiego, który należał do szerokiego nurtu polskiego konstruktywizmu i który swymi realizacjami trafił do światowych historii fotografii, ponieważ potrafił zobrazować aktualne problemy ówczesnego katastroficznego świata z początku lat 30. XX wieku.

Bardzo wyrafinowane w formie (użycie tzw. ręcznego maskowania w ciemni) i specyficznie oniryczne(!) są niektóre fotomontaże z albumu Pierwaja konna ja, choć oczywiście przede wszystkim są to prace propagandowe. Niekiedy, można dostrzec, że aspekty surrealistyczne były wykorzystywane zarówno w fotomontażu, jak i w zdjęciach z przedstawieniem sportowców skaczących do wody, z pewnymi podkreślonymi bądź zamaskowanymi elementami erotyzmu, co można łączyć z oddziaływaniem aktów Man Raya, którego twórczość Rodczenko oczywiście znał.

II. Perspektywa w aspekcie modernizmu

Rosyjski a potem radziecki konstruktywizm był walką z piktorializmem, czyli z tradycyjną i unowocześnioną malarskością o „czystą fotografię” w kontekście nowej konstruktywistycznej sztuki. Ale Rodczenko w końcu lat 30. był przymuszony do tworzenia w formule piktorializmu z jego charakterystycznym rozmyciem pierwszego planu, z niezbyt udanymi scenkami w cyrku, który fascynował go od dzieciństwa. Było to pożegnanie nowoczesności, do czego zmuszeni zostali konstruktywiści w zakresie sztuk wizualnych, w tym np. Malewicz, Einsenstein, Pudowkin.

  1. Opracowanie Czartoryskiej pt. Rodczenko – fotografia i ideologia, „Acta Universitatis Lodziensis” 1982, nr 3 wbrew tytułowi nie jest analizą fotograficznej praxis, ale programu teoretycznego, w który tworzył Rodczenko i grupa bliskich mu artystów, w tym Dziga Wiertow, Siegiej Eistnstein, Ossip Brik i inni. Autorka przypomina także o tekstach polskich autorów o Rodczence: Szymona Bojko i Janusza Zagrodzkiego, Włodzimierz Majakowski, Muzeum Sztuki, Łodź 1977, kat. wyst.
  2. A. Rodczenko [hasła], za: G. Karginow, Rodczenko, tł. M. Schweinitz-Kulisiewicz, Warszawa 1981, s. 88.
Strony: 1 2 3

KRZYSZTOF JURECKI (ur. 1960), krytyk i historyk sztuki, członek honorowy ZPAF i AICA. Specjalizuje się w historii sztuki XX wieku, zwłaszcza modernizmu i awangardy artystycznej, zajmuje się przede wszystkim fotografią i filmem eksperymentalnym. Autor kilku książek z zakresu fotografii. Pisał dla wielu pism artystycznych, obecnie dla „O.pl” i „Formatu”. Przewodniczący jury konkursu Cyberfoto w Częstochowie (od 2002) i Biennale Sztuki w Piotrkowie (od 2011). W latach 1998-2005 kierował działem Fotografii i Technik Wizualnych w Muzeum Sztuki w Łodzi. Kurator wystaw. Od 2007 roku związany z Galerią Wozownia w Toruniu. Wykładał na ASP w Poznaniu, Łodzi i Gdańsku, obecnie na WSSiP w Łodzi. Prowadzi blog: http://jureckifoto.blogspot.com/.

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Od marionetek do robotów. Historia teatrów lalkowych w Gdańsku

Od 28 czerwca 2017 roku do 15 stycznia 2018 roku

„Bajki robotów”, 2016 r., fot. Piotr Pędziszewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kobiece spojrzenie. O aktorstwie Antoniny Hoffmann

Od 29 czerwca 2017 roku do 4 lutego 2018 roku

Portret Antoniny Hoffmann autorstwa Julesa Vallenta, 1875, wł. MHK (źródło: materiały prasowe organizatora)

15. Przegląd Sztuki SURVIVAL

Od 23 do 27 czerwca 2017 roku

Dominika Oleś, „Artykulacja” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Making Places

Fieldoffice Architects Sheng-Yuan Huang

Od 22 czerwca do 27 sierpnia 2017 roku

Wieża widokowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

21. Międzynarodowy Festiwal Nova Muzyka i Architektura

Od 24 czerwca do 2 września 2017 roku

Tubicinatores Gedanenses (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kapelusze z głów! Unikatowa kolekcja z Muzeum Novojiczinskiego

Od 20 czerwca do 5 listopada 2017 roku

„Kapelusze z głów! Unikatowa kolekcja z Muzeum Novojiczynskiego” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tak widzą. Panorama fotografii węgierskiej

Od 13 czerwca do 10 września 2017 roku

András Bánkuti, „Zmierzch”, Moskwa, 6 listopada 1990 © Bánkuti András (źródło: materiały prasowe organizatora)

Skarbiec. Złotnictwo archikatedry wrocławskiej

Od 13 czerwca do 24 września 2017 roku

Pastorał Biskupa Georga Koppa (fragment), Wilhem Rauscher, Fulda, ok. 1890, srebro złocone, emalie, kameryzacja, fot. Arkadiusz Podstawka (źródło: materiały prasowe organizatora)

Stanisław Baj. Czarna rzeka

Od 10 czerwca do 9 lipca 2017 roku

Stanisław Baj, „Czarna rzeka” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sploty ducha, wzory codzienności

Sztuka balijska z kolekcji Krzysztofa Musiała

Od 8 czerwca do 20 sierpnia 2017 roku

„Walka kogutów”, 2007 (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR