Kolekcja Borosów, Bunkier Borosa, Reinhardtstr. 20, Berlin–Mitte

Panoramę Berlina tworzą zarówno historia, jak i współczesność. Architektura postmodernistyczna przykrywa wojenne i powojenne rany, o których przypominają wciąż niezabudowane połacie gruntu między wschodnią a zachodnią częścią miasta, dziury po kulach w zabytkowych budynkach lub okaleczona bryła Reichstagu. Gmachowi siedziby parlamentu świetność przywróciła szklana kopuła Normana Fostera, symbolicznie wyznaczająca nowy początek. Ale nowego początku domagają się nie tylko historyczne ruiny i miejsca zrównane w poprzednim wieku z ziemią. Oczekują go również obiekty, które właśnie podczas wojny weszły do miejskiego krajobrazu jako część wojennej infrastruktury.

Santagio Sierra, Konstrukcja i instalacja form pokrytych warstwami smoły o wymiarach 75 x 75 x 800 cm, przeznacozna do dwóch pomieszczeń, 2002 / Santagio Sierra, Construction and installation of forms covered with layers of tar, size 75 x 75 x 800 cm, for two rooms, 2002 (źródło: materiały prasowe)

Santagio Sierra, Konstrukcja i instalacja form pokrytych warstwami smoły o wymiarach 75 x 75 x 800 cm, przeznacozna do dwóch pomieszczeń, 2002 / Santagio Sierra, Construction and installation of forms covered with layers of tar, size 75 x 75 x 800 cm, for two rooms, 2002 (źródło: materiały prasowe)

W sercu dzielnicy Mitte, która w okresie podzielonego Berlina zlokalizowana była w jego wschodniej części, znajduje się schron przeciwlotniczy dla ludności cywilnej. Stoi przy Reinhardstrasse, nieopodal masowo uczęszczanej stacji metra, jednak nie jest widoczny z oddali. Nie wyróżnia się wysokością, a neorenesansowa architektura i brązowy kamień wtapiają się w okoliczną zabudowę. Szczególny charakter budynku ujawnia się dopiero z bliska. Idealny plan kwadratu, cztery identyczne fasady, masywność bryły. W wykuszu od ulicy dwie pary ciężkich drzwi, lecz żadnej informacji, co się za nimi kryje. To prywatny dom. Na dachu wojennego monstrum można dostrzec sylwetkę przeszklonego apartamentu. Mieszkają tu Christian Boros i Karen Lohmann, dla których bunkier jest berlińskim adresem, a pięć pięter poniżej stanowi miejsce prezentacji ich kolekcji sztuki współczesnej, którą przez trzy dni w tygodniu udostępniają niewielkim grupom zwiedzających.

Kolekcja, licząca około siedmiuset prac, to imponująca lekcja współczesnej sztuki międzynarodowej, kolekcja teraźniejszości, jak mówi jej twórca. Boros jest właścicielem odnoszącej sukcesy agencji reklamowej, którą założył tuż po studiach w 1990 roku. Wtedy też rozpoczął tworzenie kolekcji sztuki. W jednej z galerii w Bazylei, gdzie kupował prace, poznał swoją żonę, z którą dzieli pasję kolekcjonerską. Podkreśla, że decyzje zakupowe zawsze wiąże ze współczesnością: „Interesuje mnie tylko zrozumienie teraźniejszości, sztuki, która jest tworzona teraz”. I dodaje: „Jestem częścią teraźniejszości”. W swoich zbiorach ma prace artystów tworzących kanon dzisiejszej sztuki, poczynając od młodej sztuki brytyjskiej, która rozpoczęła jego kolekcję na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku, poprzez artystów międzynarodowych, wśród których znajdują się również Polacy (może to sentyment do miejsca urodzenia, którym jest Zabrze), aż po współczesną sztukę niemiecką, na której się koncentruje. Znaleźć w niej można takie nazwiska jak Damien Hirst, Olafur Eliasson, Elizabeth Peyton, Wolfgang Tillmans, Anselm Reyle, Manfred Pernice, Tobias Rehberger, John Bock, Wilhelm Sasnal, Michel Majerus. W 2008 roku bunkier stał się sceną dla pierwszej stałej publicznej odsłony Sammlung Boros (Kolekcji Borosów), a wyjątkowość tego pokazu zasadza się na szczególnym związku z miejscem.

Reichsbahnbunker Friedrichstraße – schron dla pasażerów i pracowników stacji kolejowej przy Friedrichstrasse w razie nalotów bombowych – ukończony został w 1942 roku w ramach ogłoszonego dwa lata wcześniej przez Hitlera, tuż po pierwszym bombardowaniu Berlina, programu błyskawicznego wznoszenia schronów dla ludności cywilnej. Został zaprojektowany przez Karla Bonanza dla tysiąca dwustu osób, chociaż w ostatnich miesiącach wojny musiał pomieścić ich niemal cztery tysiące. W 1945 roku bunkier został zajęty przez Armię Czerwoną na obóz dla więźniów wojennych. Po wojnie nie został wysadzony najprawdopodobniej z uwagi na bliskie sąsiedztwo budynków mieszkalnych. Od 1957 roku był wykorzystywany przez państwowe przedsiębiorstwo spożywcze jako magazyn owoców i warzyw – z tego względu przez lata był znany pod nazwą „przedświąteczny” albo „bananowy” bunkier. Po zjednoczeniu Niemiec przekształcono go w klub techno, podobno „najcięższy klub na świecie”, w latach dziewięćdziesiątych wystawiono tu również sztukę teatralną oraz odbywały się alternatywne, nie zawsze legalne, przyjęcia. Sztuka współczesna zagościła w bunkrze w 1996 roku podczas wystawy Files. Boros kupił ten gmach w 2003 roku.

Chociaż budynek został wpisany na listę zabytków, w momencie zakupu był zrujnowany. W ciągu lat wstawiono tu nowe ściany, elementy instalacji, rampy rozładunkowe, windę. Prace adaptacyjne na potrzeby mieszkalno-wystawiennicze prowadził Jens Casper. Proces przebudowy, w dużej mierze z uwagi na niezwykle wytrzymałą konstrukcję gmachu, trwał aż pięć lat. Z wyjściowych stu dwudziestu pomieszczeń pozostało osiemdziesiąt, przebijano się nie tylko w poziomie, ale również w pionie, dzięki czemu część z nich zyskała kilkunastometrową wysokość. Po zdemontowanym zewnętrznym szybie windy pozostały jedyne w całej bryle gmachu otwory okienne (te widoczne w fasadzie tylko udają okna). Mimo poważnych ingerencji w tkankę budynku sale wystawowe zachowały swoją historyczną tożsamość i tylko część z nich reprezentuje klasyczne white cubes. Na każdym z pięciu poziomów widoczne są oryginalne szyby wentylacyjne, mocarne metalowe drzwi i kurki, napisy informacyjne. Gdzieniegdzie pozostały też świadectwa burzliwej historii lat dziewięćdziesiątych w postaci graffiti na ścianach.

Bryła, silnie zakorzeniona w dwudziestowiecznej historii – najpierw świadek wojennej traumy, chociaż sama była sposobem na przetrwanie, następnie symbol dobrobytu w okresie socjalizmu i w końcu wolności pod znakiem „ciężkiej” rozrywki – jest kontekstem dla współczesnej twórczości artystycznej, której za motyw przewodni Boros wybrał przestrzeń, instalację i światło. Prace zaprezentowane na wystawie świetnie korespondują z miejscem. Nie ma kuratora – artyści sami, na prośbę kolekcjonera, wybrali przestrzeń dla swoich dzieł i osobiście je zainstalowali. Nie ma więc narzuconej z góry koncepcji i ustalonej narracji, jest za to zespół miniwystaw, poświęconych pojedynczym pracom. Budowanie relacji z przestrzenią wydaje się najbardziej naturalnym i najbardziej odpowiednim sposobem na „zasiedlenie” berlińskiego schronu przez sztukę. Prace, które znalazły się w kolekcji przed znalezieniem miejsca dla ich prezentacji, nabierają w tych szczególnych murach nowego znaczenia.

Zaraz na początku uwagę wchodzących przykuwa dzwon kołyszący się nad holem wejściowym. Pochodzi ze zdesakralizowanego kościoła w Belgii, skąd zabrał go Kris Martin, pozbawił serca i przymocował do mechanizmu, dzięki któremu dzwon może się dowolnie poruszać. W pracy nałożyły się znaczenia: kościół, który przestał być kościołem, dzwon, który nie dzwoni, ruch, którego nie da się przewidzieć, i wejście do schronu przeciwlotniczego. Dzwon mógłby ogłaszać alarm, jednak brak głównego elementu sprawia, że milczy, choć nieustannie się porusza. Tytuł pracy brzmi For Whom… (Dla kogo…, 2008) i stanowi nawiązanie do powieści Ernesta Hemingwaya Komu bije dzwon. Łącząc fabułę powieści, czyli studium człowieka będącego świadkiem okrucieństwa wojny, z niemym dzwonem i miejscem, w którym zawisł, można wskazać jeszcze głębsze sensy.

Strony: 1 2

Artykuł ukazał się w kwartalniku Herito nr 7 (2/2012)

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

2. Festiwal reportażu Non-Fiction

Od 25 do 27 sierpnia 2017 roku

2. Festiwal reportażu Non-Fiction (źródło: materiały prasowe organizatora)

Miedzianka Fest 2017

Od 25 do 27 sierpnia 2017 roku

Miedzianka Fest 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

42. Międzynarodowy Festiwal Muzyka w Starym Krakowie

Od 15 do 31 sierpnia 2017 roku

Collegium Zieliński (źródło: materiały prasowe organizatora)

49. Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich

Od 17 do 25 sierpnia 2017 roku

48. Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich (źródło: materiały prasowe organizatora)

18. Letnia Akademia Filmowa

Od 11 do 20 sierpnia 2017 roku

Koncert Orkiestry Symfonicznej im. Karola Namysłowskiego pod batutą Rafała Rozmusa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jarmark Jagielloński

Od 12 do 15 sierpnia 2017 roku

Jarmark Jagielloński, fot. Marcin Butryn (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zakopiański Festiwal Literacki 2017

Od 11 do 14 sierpnia 2017 roku

Zakopiański Festiwal Literacki 2016, fot. Anna Karpiel-Semberecka / UMZ (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kromer Biecz Festival

Od 10 do 13 sierpnia 2017 roku

Robert Bachara, fot. Marcin Łuczkowski (źródło: materiały prasowe)

Szczeliny wolności. Sztuka polska w latach 1945–1948/49

Od 6 sierpnia do 12 listopada 2017 roku

Andrzej Wróblewski, „Treść uczuciowa rewolucji”, 1948, Muzeum Narodowe w Poznaniu (źródło: materiały prasowe organizatora)

OFF Festival w Katowicach

Od 4 do 6 sierpnia 2017 roku

OFF-Festival w Katowicach (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR