Bałkany nie istnieją. Mówię to z pełnym przekonaniem. Napisanie czegokolwiek o Bałkanach wymaga jednak (a może nie wymaga, ale filologiczny umysł się tego domaga) zdefiniowania głównego pojęcia. Czy Bałkany to Półwysep Bałkański? A może pasmo górskie znajdujące się na terenie Bułgarii? Czy jest to jakaś całość społeczno-polityczno-kulturowa, z naciskiem na ten ostatni aspekt?

Ochryd, widok na cerkiew św. Zofii i Bogurodzicy (Macedonia), fot. Joanna Sokołowska

Ochryd, widok na cerkiew św. Zofii i Bogurodzicy (Macedonia), fot. Joanna Sokołowska

W polskiej świadomości, a w każdym razie w polskich mediach Bałkany często są synonimem wojny, konfliktu, źródła zagrożenia dla Polski, Europy, świata, a pewnie nawet i kosmosu. W końcu w Bośni i Hercegowinie (która jest przecież obrazem nędzy i rozpaczy/miejscem objawienia Matki Boskiej z Medjugorje – niepotrzebne skreślić) wahabici wyrastają jak grzyby po deszczu, Kosowo jest niespokojne, Macedończycy kłócą się z Grekami o nazwę państwa, a w dodatku każdy Polak wie, że „Kosovo je Srbija”, podczas gdy słodki chłopiec z grzywką śpiewa na Eurowizji „Ovo je Balkan, come on!”. Kocioł bałkański. W dodatku kocioł gorący, może oparzyć, ale można się również całkiem nieźle opalić.

Bałkany bywają też dla nas synonimem oryginalnej kultury. Oczywiście ludowej, ewentualnie popularnej, kultura wysoka na tym terytorium zdaje się być dla przeciętnego Nadwiślańczyka czymś tak abstrakcyjnym jak palma na rondzie de Gaulle’a w Warszawie. Sztucznym. Kultura bałkańska jest przecież swojska, naturalna; to Bregović, Kusturica i cygańskie trąbki, prawy do lewego i litr rakii na głowę. Dla czytelników polskich portali plotkarskich być może jeszcze Azis – kto widział, ten wie, o czym mowa, tego pana nie da się zapomnieć.

Skoro Bałkany to kicz, bałagan, bieda i plaże, to czy Słowenia leży na Bałkanach? Mieszkańcy Ljubljany przecząco kręcą głowami, a i większość tych, którzy tam byli, gorąco im wtóruje. Czy Chorwacja leży na Bałkanach? Chorwaci również będą protestować. W końcu należy wziąć pod uwagę również kulturę śródziemnomorską, a w północnej części półwyspu – dziedzictwo Austro-Węgier. Skoro tak, to gdzie leży serbska Wojwodina?

A Polska? Czy Polska leży na Bałkanach? Biorąc pod uwagę chorwackie przekonanie o Białej Chorwacji (tereny dzisiejszej małopolski) z której rzekomo zawędrowali oni na południe, można stwierdzić, że a i owszem. Organizowane marsze poparcia dla przynależności Kosowa do Serbii tylko potwierdzają taką hipotezę. Kwestie zwane przez nas bałkańskimi potrafią wyzwolić w mieszkańcach tego zimnego kraju nad Wisłą naprawdę gorące emocje.

Z drugiej strony, nikogo chyba nie trzeba przekonywać, że Polacy przecież nie uważają się za mieszkańców Bałkanów, geograficznie ani kulturowo. Chorwaci oprócz hipotezy białochorwackiej mają (coraz popularniejszą ostatnio) hipotezę irańską. Znaleźli nawet odpowiednie potwierdzenie genetyczne. Protobułgarzy, przodkowie dzisiejszych Bułgarów, byli ludem tureckim, przodkami Albańczyków byli starożytni Ilirowie, Aleksander Macedoński był Macedończykiem, a Serbowie są w ogóle starsi niż ameba (cytuję Serba!). No i nie wolno zapomnieć o Turkach, którzy przez 500 lat swojej obecności na większej części półwyspu zmienili oblicze całego regionu ze skutkami odczuwalnymi po dzień dzisiejszy (jeśli już nawet nie w mentalności, to z pewnością w języku). Z jednej strony co chwilę ktoś śpiewa o Bałkanach, w wersji starszej (bułgarski folklor) i nowszej (Milan Stanković – jakość pozostawię bez komentarza. Zawsze jednak można pod hasłem „Ovo je Balkan” odnaleźć piosenkę Bajagi. Polecam.) Z drugiej strony korzeni szuka się wszędzie, byle nie na Bałkanach, które oczywiście istnieją, ale zawsze za wschodnią granicą.

Na południu Bałkany są tym, co wyrzuca się poza granicę, tym, czego nie ma, jakąś skazą, jakąś kategorią, do której przecież nie przynależymy, bo… Z kolei w Polsce, a i w Europie, Bałkany są zaskakująco pojemnym workiem, do którego można wrzucić wszystko – a więc same w sobie nie są niczym konkretnym.

Bałkany po prostu nie istnieją.

Kraje bałkańskie? Istnieją, ale na mapie ONZ. Map które mają w swoich głowach ich mieszkańcy nie sposób zrekonstruować. Bałkany są kalejdoskopem, milionem maleńkich ojczyzn, z których każda jest osobnym kosmosem. Dla każdego są czymś innym. Nie rzeczywistością polityczną, nie problemem do rozwiązania. Tę działkę zostawiam politologom, którzy zastanawiają się, jaki system jest najlepszy dla Bośni i Hercegowiny, ale ostatnią rzeczą, jaką są gotowi uczynić, jest zapytanie samych zainteresowanych o zdanie. Zainteresowani czasami świetnie się bawią tym zdezorientowaniem i bezradnością reszty świata (polecam filmik „Co Amerykanki wiedzą o Bośni i Hercegowinie” dostępny na stronie Radia Sarajevo)

Skoro nie istnieją Bałkany, nie istnieje również kultura bałkańska. Albo jeszcze inaczej – Bałkany, jeśli są, są tylko kulturą. I dla każdego są czymś innym, ale zawsze skrajnie subiektywnym. Tanimi papierosami, zapachem kawy, kolorem wody w Neretvie, piękną biżuterią, muzyką, literaturą, smakiem pomidorów i papryki, mięsem mielonym i podobnymi do tureckich słodyczami. Tyle o nich wiem. Wielu miejsc nie zwiedziłam, w wielu krajach jeszcze nie byłam, tak naprawdę wiem, że nic nie wiem. Ale tęsknię. Jest to tęsknota za krajem nieutraconym, bo nigdy nieistniejącym, za jakąś groteskową utopią i słońcem którego tu, na północy, wciąż brakuje.

1 komentarz do artykułu “Mityczna Kraina”

  1. Tomasz

    Karolino świetny artykuł, szczególnie ostatnie akapit oddaje w 100% to za co kocha się Bałkany ;)

Dodaj komentarz


Artykuły

Recenzje

Opinie

Rozmowy

Rzeźby z przyszłości

Agata Agatowska

Agata Agatowska, „Infinity – Shadow of the Hand”, „Nieskończoność – cień ręki”, część II, Galeria Miasta Trzyniec, Czechy, 2015, fot. Krzysztof Morcinek (źródło: dzięki uprzejmości artystki)

Pejzaże twarzy

Tadeusz Rolke

Tadeusz Rolke (źródło: materiały własne)

Talerz zwany druciakiem

Andrzej Barański

„Księstwo”, reż. Andrzej Barański, kadr z filmu (źródło: materiały Best Film)

Zrobimy renesans!

Anna Karczewska

Anna Karczewska, fot. Marta Ankiersztejn (źródło: dzięki uprzejmości A. Karczewskiej)

Nowy podział świata

Ryszard Kapuściński

Ryszard Kapuściński (źródło: materiały własne)
więcej artykułów

Czytelnia

Wydarzenia

Marcin Podolec. Morze po kolana

Ekspozycja w ramach projektu „Kadry pod napięciem”

Od 31 marca do 30 czerwca 2017 roku

Marcin Podolec, „Morze po kolana”, Mazowieckie Centrum Sztuki Współczesnej Elektrownia w Radomiu (źródło: materiały prasowe)

Możliwość rzeźby. Pracownia Jerzego Jarnuszkiewicza

Od 31 marca do 28 kwietnia 2017 roku

Zofia Kulik, „Studium natury (postać kobieca ponad horyzontem)”, 1969/70, fot. Z. Kulik, Archiwum Pracowni Jerzego Jarnuszkiewicza, Muzeum ASP w Warszawie (źródło: materiały prasowe organizatora)

9. CoCArt Music Festival

Od 30 marca do 1 kwietnia 2017 roku

Robert Lippok (źródło: materiały prasowe organizatora)

Adam Myjak. Rzeźba, rysunek

Od 25 marca do 21 maja 2017 roku

Adam Myjak (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tannhäuser

31 marca 2017 roku

„Tannhäuser”, opera Ryszarda Wagnera, fot. Vincent Lifer (źródło: materiały prasowe organizatora)

Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego

29 marca 2017 roku

Zaczarowany świat teatru (źródło: materiały prasowe muzeum)

Zuzanna Szarek, Hanna Śliwińska. Innego końca świata nie będzie

Od 25 marca do 17 czerwca 2017 roku

Fot. Hanna Śliwińska (źródło: materiały prasowe organizatora)

Józef Hałas. Poszukiwania

Od 23 marca do 28 maja 2017 roku

Józef Hałas, „Przeciwstawienie O”, 1979 (źródło: materiały prasowe organizatora)

IDEA HOMINI. Wystawa malarstwa Marcina Kowalika

Od 29 marca do 29 kwietnia 2017 roku

Marcin Kowalik, „Grosz czynszowy”, 2017, 130 x 220 cm, akryl na płótnie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Blue Republic. Made in Blue Republic

Od 17 marca do 4 maja 2017 roku

Blue Republic, „Made in Blue Republic”, widok ogólny wystawy, fot. Maciej Zaniewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR