Ubranie jest istotnym kodem społecznym i kulturowym. Zmiany w jego obrębie są ważnym wektorem rewolucji obyczajowych i przemian społecznych. Tradycyjne narracje historyczne modę – świat jedwabiów i fatałaszków, zwykle traktowały w sposób marginalny, jednak literatura piękna przechowała rangę wyboru odzieży jako systemu znaków identyfikacyjnych. Rodzaj i zmiana ubioru szczególną wagę odgrywała w kręgu kultury żydowskiej. Podczas długowiekowej diaspory Żydzi z jednej strony byli ubierani przez nie-Żydów w znaki ich tożsamości np. spiczaste czapki, które miały zapobiec kontaktom seksualnym między wyznawcami religii mojżeszowej a chrześcijanami, z drugiej strony sami dla zachowania własnej odrębności podtrzymywali własny, odmienny styl odziewania. Sfera odzieży jest regulowana przez religijne prawo żydowskie i tradycję. Obecnie w świadomości powszechnej rozpoznawalne są przede wszystkim elementy męskiego ubrania żydowskiego, takie jak związane z rytuałem szale modlitewne (tałesy), spodnie kamizelki z frędzlami (tality), jarmułki (ich rozmaite rodzaje tworzą cały system znaków rozpoznawczych dla różnych odłamów żydostwa), czy chasydzkie kapoty, białe pończochy i lisiury (sztrejmlech). W prozie jidysz dostępnej polskiemu czytelnikowi w tłumaczeniach także dominują opisy symbolicznego przebierania się mężczyzn ze stroju żydowskiego na tzw. europejski, bohaterzy ścinają pejsy, golą brody, zrzucają kapoty i jest to manifestacją ich aspiracji społecznych, przemian światopoglądowych. Czasami ma to charakter maskarady, a w przypadku niektórych – odnalezieniem własnej skóry. Izrael Joszua Singer – brat słynnego noblisty, porównywał oba przypadki: „Jakow Bunem (…) odrzucił wszelkie oznaki żydostwa i do tego stopnia zanurzył się w elegancji, jakby od dziada pradziada pochodził z panów. Odrzucił też podwójne chasydzkie imię, pozbył się imienia Bunem i z polska nazwał się Jakubem. Całkiem inaczej niż Symche Meir wyglądał w swym gojowskim stroju. Symche Meir nic a nic nie stracił z wyglądu chasydzkiego młodzieńca, roztargnionego geniusza. (…) Na klapach, na kamizelce miał zawsze pełno popiołu z cygar. Krawat jego wiecznie był przekręcony, podobnie jak sztywny kapelusz, jak cylinder, który nie trzymał się na głowie i był zsunięty z czoła jak chasydzka czapka. Wszystkie angielskie ubrana w kratę, które nosił, aby wyglądać bardziej elegancko i okazale, na jego figurze, na jego chasydzkich ramionach jakby pływały, roztapiały się i przekształcały w chasydzką kapotę.”1

Jidysz, jarmułka, źródło: wikipedia

Jidysz, jarmułka, źródło: wikipedia

Kobiece peruki (szejtlech) i czepce ukrywające w zależności od stopnia ortodoksyjności – albo ogolone głowy mężatek albo ich ostrzyżone włosy – są już mniej rozpoznawalne jako element tradycyjnego stroju żydowskiego. Wynika to zapewne ze zmarginalizowanej roli kobiety w judaizmie i androcentrycznych opisach ubioru mężczyzn jako synekdochy całej społeczności żydowskiej. W Księdze Pamięci Pińczowa np. znajdujemy taki fragment dotyczący żydowskiej odzieży: „Żydzi w Polsce ubierali się jak polska szlachta, ale już w XV w. – jak mieszczanie. W czasie, kiedy Polacy zmienili swoje ubranie (kontusze) na odzież europejską, Żydom zabroniono ubierać się w ten sam sposób i pozostali oni przy dawnym fasonie mieszczańskich strojów. Z biegiem czasu taka odzież stała się u Żydów tradycją i długi chałat zaczął funkcjonować jako zwyczajowy żydowski strój. Żydzi w Pińczowie, którzy przybyli z Czech i Moraw, nosili w XVI i XVII w. bekiesze2 i kożuchy, a z przodu tałes-kotn3 z arbekanfes4. Na głowie – kapelusz.”5 O kobiecym stroju nie ma wzmianki ani słowem nie wspomina o tradycyjnych strojach Żydówek. Prowadzi to do językowego wykluczenia, poprzez które stosowany zwrot „Żydzi w Polsce” odnosi się jedynie do męskiej połowy żydowskich mieszkańców sztetli i miast. Warto też zauważyć, że elementy wyróżniające żydowski strój kobiecy odnoszą się przede wszystkim do jej stanu cywilnego – tradycja tak odziała Żydówkę, aby jasne było, czy jest panną, mężatką, wdową, albo aguną6, wiązało się to ze społeczną rolą – przede wszystkim żony i matki – jaka została jej przypisana.

Również na stronach powieści jidyszowych rzadziej spotkamy opisy manifestacyjnej zmiany garderoby przez Żydówki. Inaczej jest w przypadku poezji żydowskiej, na gruncie której w okresie międzywojennym doszło do prawdziwej erupcji głosów kobiet. Motyw ubrania, ściśle powiązany z zagadnieniami cielesności, zajął w ich twórczości ważne miejsce. Często pojawia się on w momencie konfrontacji tradycyjnego stylu życia matek i nowoczesności ich córek.  Kontekstem dla tego dialogu międzypokoleniowego jest ideał cnue – cnotliwej niewiasty, modelu kobiecości zalecany przez tradycyjny judaizm. Anka Grupińska tak go charakteryzuje: „Idealna żydowska kobieta? Skromna, milcząca i pracowita, cierpliwa, posłuszna Bogu i uległa mężowi, nie dostrzegająca swoich potrzeb, nie pamiętająca  o sobie.”7 Jak współczesna cnue z ultraortodoksyjnej dzielnicy Jerozolimy chodzi ubrana?: „w czarnej chustce ciasno przylegającej do gładkiej (bo ogolonej) głowy, czarnych pończochach, ciemnej bluzce starannie dopiętej pod szyją i w nadgarstkach”.8 Zrzucenie chustki, albo peruki, zdjęcie grubych rajtek, podkasanie rękawów ma tę samą rangę jak ścięcie pejsów, zamienienie kapoty na frak, lisiury na melonik. Młode kobiety w poezji jidyszowej patrzą na elementy ubrania swych matek, jako na atrybuty cnotliwości – szanowanej, ale odrzuconej.

Motyw ubraniowego dialogu z matką znajdujemy w wierszu Kadii Mołodowskiej9 – jednej z najbardziej uznanych poetek żydowskich, żywo uczestniczącej w życiu literackim Warszawy, a od 1935 r. Nowego Jorku, umieszczonym w cyklu Frojen lider (Liryki kobiece) wydanym w 1927 r. w Wilnie. W bezsenną noc przed oczami kobiety mówiącej w wierszu staje życie jej matki. Nie widzimy postaci matki, a tylko jej ręce – wychudłe i „cnotliwie okryte rękawami nocnej koszuli” (dosłownie użyte tu jest określenie cniesdike arbl – cnotliwe rękawy, słowo cniesdike ma ten sam rdzeń, co przytoczone wcześniej określenie kobiety – cnue). Te rękawy szyfrują obawę przed nieproszonym gościem, nazwane zostają „białymi wybawcami”. Chronią przed niepożądanym, ale w domyśle ewentualnie pożądającym spojrzeniem. Pokazanie nagich rąk byłoby nieprzyzwoitością, ramiona kobiece nabierają więc szczególnego nacechowania seksualnego. Sylwetce matki otulonej w białą koszulę nocną przeciwstawiona jest postać córki – odzianej „w brązowy jedwab”, która idzie z „odkrytą głową i gołą szyją”. Skromna koszula z długimi rękawami skontrastowana jest z jedwabiem – symbolem luksusu, piękna, ale i zmysłowej elegancji, ekskluzywnej bielizny. Koszula matki ma jak kokon zakrywać ciało, jedwab opływający córkę – podkreśla kształty, wydobywa ich zmysłową kobiecość. Młoda kobieta inaczej już traktuje swoje ciało, nie jak pobożna Żydówka, która robi wszystko, aby nie stało się ono pokusą dla mężczyzny, przeciwnie – ona odkrywa je, w tym odsłanianiu znajduje potwierdzenie swojej kobiecości – mówi: „W końcu / sama jestem kobietą, / idę odziana w brązowy jedwab…”. A jednak w ciszy bezsennej nocy zaczyna ona powtarzać gesty matki – szepcze modlitwę i płacze. Roni łzy nad życiem matki i nad swoim, każdym na inny sposób – nieszczęsnym. Ciało matki – wychudłe i pomarszczone nie mogło doświadczyć delikatności jedwabiu, odebrana mu była zmysłowość, ciało córki odbite w lustrze cnotliwości matki nie umie cieszyć się ze swego wyzwolenia. Dlatego w innym wierszu z tego samego cyklu padają słowa:

A jeśli mężczyzna chwyci mnie za warkocz,
ugną się nogi pode mną
i pozostanę na progu, niczym skamielina z Sodomy.
Jak moja matka przy błogosławieństwie świec
podniosę ręce ku głowie,
ale palce me zastygną –
dziesięć odliczonych grzechów.10

Córka klęczy więc na progu między sacrum świata tradycji, a cielesnością nowoczesnego wyzwolenia widzianego jednak jako dziedzictwo Sodomy. Zastyga ona w geście błogosławieństwa matki, ale ugięta pożądaniem.

Strony: 1 2 3

1 Izreale Joaszua Singer: Bracia Aszkenazy, tłum. Maria Krych, Wrocław 1998, s. 304.

2 Bekiesza - rodzaj dawnego płaszcza męskiego, podszytego futrem, wciętego w talii i ozdabianego na piersiach, sięgającego poniżej kolan. Dawny ubiór podróżny i na polowanie.

3 Tałes kotn – rodzaj kamizelki zszytej z dwóch prostokątnych kawałków białej tkaniny (lnianej lub wełnianej), zakładanej przez głowę i wiązanej z boków, na której czterech krańcach przymocowane są cyces.

4 arbekanfes – spodnie ubranie okrywające klatkę piersiową  i górną część pleców (nazwa używana zamiennie z tałes kotn, tu jednak jako osobna część ubrania).

5 Seifer Zikkaron Lekehilat Pinczew: In Pińczew togt szojn niszt (Księga Pamięci żydowskiej gminy Pińczów: W Pińczowie już nie dnieje), Tel Awiw 1970.

6 aguna – kobieta porzucona przez męża, bez rozwodu, albo taka, której mąż zaginął bez wieści.

7 Anka Grupińska: Najtrudniej jest spotkać Lilit, Kraków, Budapeszt 2008, s.124.

8 op.cit. s. 188

9 Kadia Mołodowska (1894 Bereza Kartuska – 1975 Nowy Jork) – poetka, prozaiczka, dramaturg, pedagog, edytorka czasopism: „Swiwe” i „Hejm”. Otrzymała staranne wykształcenie, włączając nawet język hebrajski, którego nauczył ją ojciec – syjonista. Po studiach w Warszawie wyjechała do Kijowa. Pracowała jako nauczycielka, między innymi w domu dziecka dla dzieci ofiar pogromów na Ukrainie. Po powrocie do Warszawy aktywnie działa w Związku Literatów Żydowskich. W 1935 r. ze względu na narastający antysemityzm wyemigrowała do Nowego Jorku, w latach 1948-1952 przebywała w Izraelu. Wydała wiele zbiorów poezji, powieść i autobiografię. Nazywana pierwszą damą literatury jidysz.

10 Kadia Mołodowska: Frojen lider: II, w: Ezra Korman: Jidisze dichterins. Antologie, Chicago 1928, s. 191.

11 Raszel Warpińska: Ich bin wi majn klejd, w: Ezra Korman, op.cit., s. 169.

12 Chana Lewin (1899 Jekaterinosław – ?) – pisarka, komunistka, feministka. Ukończyła szkołę rosyjską i żydowską, zajmowała się krawiectwem, w czasie wojny domowej w Rosji służyła w Armii Czerwonej, po rewolucji ukończyła Seminarium Nauczycielskie, związana z jidyszowym środowiskiem literackim w Charkowie.

13 Chana Lewin: Klejder (Sukienki), w: Ch. Lewin: Cusztejer (Wkład), Charków 1929, s. 16.

14 Ibidem.

15 Ibidem, s. 17.

16 Ibidem, s. 18.

17 Ibidem.

18 Przyp. 31, 10 – 31

19 Celia Dropkin (1887 Bobruisk – 1956 Nowy Jork) – urodzona w rodzinie zasymilowanej, skończyła szkołę rosyjską, potem uczyła się w Warszawie i Kijowie, tam poznała pisarza hebrajskiego Uri Gnessina, z którym relacja miała ważne znaczenie dla jej twórczości. W 1912 r. wyemigrowała do Ameryki, gdzie nawiązała współpracę z jidyszowym środowiskiem literackim (grupą Di Junge i In Zich). Początkowo pisała po rosyjsku, w 1918 r. zadebiutowała w jidysz. Za życia opublikowała tylko jeden zbiór poezji In hejsn wint w 1935 r. Od 1953 r. zajmowała się także malowaniem. Uważana za poetkę, która zrewolucjonizowała poezję erotyczną w jidysz.

20 Miriam Ulinower: Liścik do babci, tłum. Tadeusz Nowak, w: Antologia poezji żydowskiej, red. S. Łastik i A. Słucki, Warszawa 1983, s. 171.

21 Ostatnie dwa wersy przytaczam w tłumaczeniu filologicznym, ponieważ w przekładzie T. Nowaka zmieniona jest całkowicie puenta utworu.

22 Kadia Mołodowska: In chodakes (W chodakach), w: K. Mołodowska: In land fun majn gebejn (W kraju moich szczątków), Chicago 1937, s. 12.

23 Icchak Lejbusz Perec: Monisz, tłum. Arnold Słucki, w: Antologia...,s. 39-40.

24 Malka Lee: Majn liber (Mój miły), w: M. Lee: Lider, New York 1932, s. 24.

Artykuł ukazał się w piśmie artystyczno-literackim „Rita Baum”

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Od marionetek do robotów. Historia teatrów lalkowych w Gdańsku

Od 28 czerwca 2017 roku do 15 stycznia 2018 roku

„Bajki robotów”, 2016 r., fot. Piotr Pędziszewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kobiece spojrzenie. O aktorstwie Antoniny Hoffmann

Od 29 czerwca 2017 roku do 4 lutego 2018 roku

Portret Antoniny Hoffmann autorstwa Julesa Vallenta, 1875, wł. MHK (źródło: materiały prasowe organizatora)

15. Przegląd Sztuki SURVIVAL

Od 23 do 27 czerwca 2017 roku

Dominika Oleś, „Artykulacja” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Making Places

Fieldoffice Architects Sheng-Yuan Huang

Od 22 czerwca do 27 sierpnia 2017 roku

Wieża widokowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

21. Międzynarodowy Festiwal Nova Muzyka i Architektura

Od 24 czerwca do 2 września 2017 roku

Tubicinatores Gedanenses (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kapelusze z głów! Unikatowa kolekcja z Muzeum Novojiczinskiego

Od 20 czerwca do 5 listopada 2017 roku

„Kapelusze z głów! Unikatowa kolekcja z Muzeum Novojiczynskiego” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Tak widzą. Panorama fotografii węgierskiej

Od 13 czerwca do 10 września 2017 roku

András Bánkuti, „Zmierzch”, Moskwa, 6 listopada 1990 © Bánkuti András (źródło: materiały prasowe organizatora)

Skarbiec. Złotnictwo archikatedry wrocławskiej

Od 13 czerwca do 24 września 2017 roku

Pastorał Biskupa Georga Koppa (fragment), Wilhem Rauscher, Fulda, ok. 1890, srebro złocone, emalie, kameryzacja, fot. Arkadiusz Podstawka (źródło: materiały prasowe organizatora)

Stanisław Baj. Czarna rzeka

Od 10 czerwca do 9 lipca 2017 roku

Stanisław Baj, „Czarna rzeka” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Sploty ducha, wzory codzienności

Sztuka balijska z kolekcji Krzysztofa Musiała

Od 8 czerwca do 20 sierpnia 2017 roku

„Walka kogutów”, 2007 (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR