Michel Houellebecq, Mapa i terytorium , WAB, 2011

1) Strzępy terytorium obracają się w proch

Jed Martin, główny bohater „Mapy i terytorium” Houellebecq’a, zyskał sławę (a później bogactwo), przetwarzając w Photoshopie fotografie map Francji Michelina. Trudno powiedzieć, na ile przyczyniła się do tego siła jego artystycznej wizji (recenzje zebrał wyśmienite), a na ile romans z Olgą, wpływową menedżerką firmy produkującej opony i wydającej słynne przewodniki turystyczne.

"Mapa i terytorium" Michela Houellebecqa - okładka (źródło: materiał prasowy W.A.B.)

“Mapa i terytorium” Michela Houellebecqa – okładka (źródło: materiał prasowy W.A.B.)

Stylizowana miejscami na monografię napisaną po śmierci artysty (znamy to choćby z „Cząstek elementarnych” opisujących genezę opus magnum Michela Dzierżyńskiego), „Mapa i terytorium” przypomina klasyczny Künstlerroman, a ze względu na bardzo uczone i adekwatnie do tego interesujące dysputy o naturze sztuki, polityce i ekonomii budzi skojarzenia z solidną jak Pan Bóg przykazał powieścią modernistyczną (choć z drugiej strony ascetyczny tryb życia Jeda Martina jest idealnym zaprzeczeniem wszystkich tych zwyrodniałych sposobów, w jakie z nadmiarem wolnego czasu radzi sobie na przykład równie znudzony światem Des Esseintes z „Na wspak” Huysmansa). Pod koniec powieść zamienia się w kryminał – a mimo to największą zagadką nie jest wcale pytanie, kto zabił. Mnie przynajmniej o wiele bardziej nie dawała spokoju ciekawość, jak mogły tak naprawdę wyglądać prace Jeda – a zwłaszcza jego mapy.

Autor poświęca sporo miejsca mapom – a dokładniej ich opisom, recenzjom, interpretacjom. W ten sposób otrzymujemy wielopiętrowe odzwierciedlenie świata: rzeczywistość – mapa – fotografia – retusz – tekst recenzji/interpretacji (ekfraza). W gruncie rzeczy Houellebecq daje nam więc nie tylko popłuczyny po pracach Jeda, które musimy sobie wyobrażać na podstawie natchnionych, pretensjonalnych (i zmyślonych) recenzji krytyków z Le Monde – tak naprawdę dostajemy od autora „Możliwości wyspy” zniekształcony obraz świata wynaturzonego przez serię odbić i transpozycji.

2) O sztuce i sztuczności

Krajobraz „widziany z perspektywy Boga” (obserwatora patrzącego na świat mechanicznym okiem aparatu) zastępuje autentyczną przestrzeń, podobnie jak hotele z katalogu Michelina dostosowują swój obraz regionalnej Francji do wyobrażeń najbogatszych klientów z Chin czy Rosji.

Świat w najnowszej powieści Michela Houellebecq’a opanowała sztuczność. Zanim poniesie sztuczną śmierć w jednej ze szwajcarskich klinik, ojciec Jeda z powodów zdrowotnych zostaje wyposażony w sztuczny odbyt. Trudno się dziwić, skoro pół życia konsumował sztuczne wytwory przemysłu i kultury.

Ojciec Jeda był absolutnie oddanym pracy architektem. Powielając wciąż ten sam schemat, projektował idealne, wielokrotnie nagradzane nadmorskie sanatoria – kolejne kopie bezosobowych miejsc do mieszkania. Sztuczności i powtarzalności architektury zdominowanej przez zdehumanizowane koncepcje Le Corbusiera i Miesa van Der Rohe autor „Mapy i terytorium” przeciwstawia sentymentalną samotnię rodzinnego domu, do której udają się na wygnanie ze świata powieściowy Houellebecq, a potem Jed, kiedy już osiągną odpowiedni moment wewnętrznego rozwoju. Izolacja jest jedynym ratunkiem przed światem, który zmierza do tego, aby zamienić wszystko w symulakry.

Ten sam proces można prześledzić na poziomie stylistyki na przykładzie języków i branżowych żargonów (gorszy pieniądz wypiera z obiegu lepszy). Houellebecq’owi zarzucano plagiat, m.in. skopiowanie kilku notek z Wikipedii (pewnie stąd ironiczne podziękowania dla jej twórców), ale to rzecz jasna zupełnie bzdurne oskarżenia. Pisarz pastiszuje też bez litości choćby pretensjonalny język krytyków sztuki czy głupawe kalki językowe z broszur i przewodników turystycznych – sztuczne twory, brutalnie deformujące rzeczywistość, którą powinny w miarę wiernie opisywać.

Jeśli mowa o brutalnej deformacji, Houellebecq nie oszczędza też samego siebie – a przynajmniej swojego symulakrum na kartach książki. Psychopata, który porcjuje zwłoki francuskiego pisarza, a potem rekonfiguruje elementy, tworząc z nich własną układankę („marna imitacja prac Jacksona Pollocka”), uosabia najpewniej „przetwórcze” stadium kultury (albo może to, jak bezmyślni krytycy obchodzą się z jego książkami?).

Pojęcia utraciły znaczenia, a języki – kontakt z rzeczywistością (dlatego powieściowy Houellebecq popada w depresję godną Lorda Chandosa). Ciało (a szerzej – człowiek) zostało zdegradowane (uwznioślone?) do rangi tworzywa, zupełnie jak w szalonych pracach Australijczyka Stelarca (albo Buffalo Billa, psychopatycznego krawca z „Milczenia Owiec”, który obdzierał ofiary ze skóry, aby potem uszyć z niej „strój kobiety”).

Nie jest to zresztą koncepcja taka świeża – realizował ją już, choć bardziej w przestrzeni nauki niż sztuki, opisany m.in. w „Biegunach” Olgi Tokarczuk XVII-wieczny niderlandzki anatom Fryderyk Ruysch. Oprócz bogatej kolekcji preparatów (głównie zdeformowanych organizmów i narządów) i przeprowadzania publicznych sekcji zwłok (tak zwane „lekcje anatomii” były w jego czasach bardzo popularne, o czym świadczą liczne przedstawienia malarskie, z „Lekcją anatomii doktora Tulpa” Rembrandta na czele), Ruysch stworzył cykl dioram, przedstawiających alegoryczne scenki rodzajowe. Za tworzywo do nich posłużyły mu m.in. dziecięce szkieleciki i ludzkie tkanki. Ruysch tworzył krajobrazy, wykorzystując np. kamienie nerkowe – drzewa sporządzał ze specjalnie spreparowanych żył, a do wykonania trawy i krzewów używał mniejszych naczyń krwionośnych. Opłakujące swój los czaszki ocierały łzy przy pomocy chusteczek misternie wykonanych z tkanek płucnych i mózgowych, szkielet małego dziecka grał na skrzypcach smyczkiem zrobionym z utwardzonej tętnicy.

Ruysch oczywiście nie musiał mordować, aby wejść w posiadanie składników do swoich projektów, jak czynił to psychopatyczny chirurg z „Mapy i terytorium”, w którego piwnicy policjanci znaleźli instalacje zbudowane z wynaturzonych organów. Trudno jednak poza tym znaleźć znaczące różnice pomiędzy ich postawami: dlaczego Ruyscha nazywamy „naukowcem”, a chirurga-mordercę – „psychopatą”? Co odróżnia artystę od szaleńca? Czy w ciągu trzystu lat tak zmienił się świat (albo ludzkość i jej stosunek do ciała i duszy?), że podobna twórcza ciekawość kompletnie straciła uzasadnienie? Chirurg powtarza gest Ruyscha w zmienionych warunkach, naśladuje jego sztukę owładniętą obsesją śmierci, symuluje makabryczne prace znane dziś wyłącznie z rycin – ciężko jednak przypuszczać, by Houellebecq’owi chodziło jedynie o proste spostrzeżenie, że to kontekst nadaje działaniu znaczenie.

3) Panie Houellebecq, żarty Pan sobie stroisz?

„Mapa i terytorium”. Trzeba przyznać, że trudno o bardziej pretensjonalny tytuł. Oczywiście, od razu przychodzi na myśl Baudrillard i „O ścisłości w nauce” Borgesa – a w dalszej kolejności, pod wpływem dysputy o istocie architektury, choćby Jencks i jego koncepcja „double coding”. W książce roi się od uczonych dyskusji o ekonomii i przenikliwych antropologicznych obserwacji. Odnajdujemy całe mnóstwo odniesień i cytatów, a także to błyskotliwe balansowanie na krawędzi fikcji i rzeczywistości. Są tam też oczywiście ulubione tematy Houellebecq’a (śmierć, depresja, niezdolność przeżywania uczuć, samotność) i motywy znane doskonale z jego poprzednich książek (geniusz odludek z „Cząstek elementarnych”, spędzane w samotności święta i głupawy żargon pracowników biur podróży z „Lanzarote”). Pisarz reprodukuje i przetwarza swoje pomysły (oraz samego siebie) nie z lenistwa czy wyrachowania (fikcyjny Houellebecq celnie zauważa, że artystę, który zbyt często zmienia temat i technikę, odbiorcy posądzają zwykle o miotanie się), a chyba po to tylko, by jeszcze mocniej zaakcentować zjawisko, które portretuje w swojej powieści.

Autor prowadzi nas za rączkę – czy rzeczywiście chce mieć pewność, że dobrze zrozumiemy wszystkie erudycyjne aluzje? A może to tylko przynęta na przemądrzałych recenzentów, którzy ochoczo rzucają się na okruszki dryfujące na powierzchni? Wszystko to jest przecież tak oczywiste, że nie sposób nie zapytać, jakie terytorium kryje się pod mapą, którą z ironicznym uśmiechem kreśli Houellebecq.

1 komentarz do artykułu “Lekcja anatomii symulakrów”

  1. Dobrym odniesieniem do recenzji będzie rozmowa z Michelem Houellebecq’iem przeprowadzona przez Stanisława Beresia, która znajduje się tutaj: http://magazyn.o.pl/2010/wywiad-michel-houellebecq-stanislaw-beres/

Dodaj komentarz


Artykuły

Rozmowy

Czytelnia

Wydarzenia

Aleksandra Kalisz. Un/Covered

Od 28 września do 28 października 2018 roku

Aleksandra Kalisz, Bez tytułu VII (Zielony), 110x170cm, olej na płótnie, 2016(źródło: materiały prasowe organizatora)

Moc natury. Henry Moore w Polsce

Od 30 września 2018 roku do 20 stycznia 2019 roku

Henry Moore z „Knife Edge Two Piece” w Perry Green, 1967; fot. John Hedgecoe (źródło: materiały prasowe organizatora)

Beksiński / Lewczyński. Dopełnienie konieczne

Od 23 września do 28 październik 2018 roku

„Beksiński / Lewczyński. Dopełnienie konieczne” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Włochy w Gdańsku

Od 23 września do 31 grudnia 2018 roku

Gennaro Greco, „Capriccio architektoniczne”, Muzeum Narodowe w Gdańsku, fot.© Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatora)

Symbole niepodległej

Od 29 września 2018 roku do 31 grudnia 2019 roku

„Symbole Niepodległej”, Muzeum Narodowe w Gdańsku (źródło: materiały prasowe organizatorów)

WarsawByArt

Od 21 do 23 września 2018 roku

Aleksandra Łatecka, „Konstrukcja XII”, 2018, akryl na płycie, 100 x 140 cm (źródło: materiały prasowe organizatora)

11. Międzynarodowy Festiwal Perła Baroku

Od 23 września do 2 października 2018 roku

 Międzynarodowy Festiwal Perła Baroku – Koncerty Mistrzów (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kajnikaj. Kaja Rata

Od 21 września do 26 listopada 2018 roku

Kaja Rata, „Kajnikaj”, Muzeum Współczesne we Wrocławiu (źródło: materiały prasowe organizatorów)

X Festiwal Sztuki w Przestrzeni Publicznej Otwarte Miasto

Od 7 września do 5 października 2018 roku

Krzysztof Sołowiej, „Watchmen dla Lublina” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Zuzanna Janin. Dom przekształcony w bryły geometryczne

Od 21 września do 9 listopada 2018 roku

Zuzanna Janin, „Dom przekształcony w bryły geometryczne” (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR