W okresie II wojny światowej naziści wznieśli w Wiedniu sześć wież przeciwlotniczych, zwanych Flakami (niem. Flaktürme). Wykorzystywane one były przez Luftwaffe przeciwko siłom sprzymierzonym – rozstawione parami, tworzyły trójkąt obronny dla centrum miasta. Na terenie III Rzeszy istniało w sumie osiem takich par – oprócz wiedeńskich trzy w Berlinie i dwie w Hamburgu. Większość niemieckich Flaków została po wojnie zniszczona, te w Austrii stoją do dziś. Widać je w krajobrazie centrum miasta – w Stiftskaserne ponad dzielnicą muzeów, w parku Augarten oraz w otoczeniu drzew Arenbergpark w bliskim sąsiedztwie Belwederu – ponad dachami kamienic, chociaż wielu odwiedzających Wiedeń zdaje się ich nie dostrzegać.

Wystawa samochodów poddanych interwencjami artystów, na drugim planie Mercedes pomalowany przez Hiro Yamagatę (Ziemski raj, 1993), MAK Depot of Contemporary Art w Wiedniu, fot. Georg Mayer/MAK

Wystawa samochodów poddanych interwencjami artystów, na drugim planie Mercedes pomalowany przez Hiro Yamagatę (Ziemski raj, 1993), MAK Depot of Contemporary Art w Wiedniu, fot. Georg Mayer/MAK

Sztuka współczesna i jej instytucje od początku XX wieku poszukują miejsc coraz bardziej niekonwencjonalnych i niezwykłych. Z jednej strony w muzealnym świecie trwa wyścig na bajkowe architektoniczne powłoki o statusie ikon, w którym przodują tak zwani starchitekci – wśród nich twórca Guggenheim Museum Bilbao Frank Gehry, autorka Narodowego Muzeum Sztuk XXI wieku MAXXI w Rzymie Zaha Hadid, czy Santiago Calatrava, który zaprojektował m.in. nowe skrzydło Milwaukee Art Museum – a z drugiej potrzeba wyszukiwania lokalizacji i adaptowania budynków, które odpowiadałyby niepokornemu, nomadycznemu czy destruktywnemu charakterowi sztuki współczesnej. Muzea, centra i galerie sztuki współczesnej pojawiają się w budynkach dworców kolejowych, kopalniach, elektrowniach, fabrykach, magazynach, stoczniach. Duże gabaryty, produkcyjna czy transportowa historia, surowe ściany, elementy oryginalnego wyposażenia, położenie poza zgiełkiem centrum miasta to wyznaczniki wielu współczesnych instytucji sztuki.

W 1986 roku wiedeńskie Muzeum Sztuk Stosowanych MAK zaczęło tworzyć kolekcję sztuki współczesnej. To jedno z najbardziej prestiżowych muzeów w Austrii – posiadające filię w Los Angeles (w trzech lokalizacjach), wspólnie z Galerią Morawską w Brnie prowadzące filię w Brtnicach i blisko współpracujące z muzeum architektury w Moskwie. Jego filozofia działania uznawana jest na świecie za modelową. Zgodnie ze słowami dyrektora, Petera Noevera, MAK znosi granice między sztukami stosowanymi i wizualnymi, definiuje się „jako miejsce integrowania i współistnienia sztuki, architektury i dizajnu”1. „Cechą charakterystyczną MAK jest instytucjonalne zdefiniowanie się jako warsztatu sztuki i/lub artystów mogących tworzyć tu formy, które gdzie indziej nie byłyby możliwe [...]”2. W 1994 roku na magazyn dla powiększającej się kolekcji muzeum wybrano jedną z wież przeciwlotniczych w Arenbergpark. Następnie na przełomie lat 2001 i 2002 narodził się projekt stworzenia CAT – Contemporary Art Tower (Współczesnej Wieży Sztuki).

Adaptowana na potrzeby muzealne wieża ma wymiar szczególny – decydują o tym nie tylko względy estetyczne – wielka betonowa, prawie pozbawiona okien masa wpisująca się w architekturę brutalizmu – jest to niedająca się przeoczyć monumentalna bryła nieustannie przypominająca o wydarzeniach II wojny światowej. Została zbudowana w ciągu niespełna roku – od grudnia 1942 do października 1943. Twórcą wyrazu architektonicznego wszystkich Flaków był Friedrich Tamms, a w Wiedniu reprezentował go Anton Ruschitzka. Wieża wybrana dla muzeum to tak zwana wieża walki (Gefechtstürme), podczas gdy stojąca na przeciwległym końcu niewielkiego parku jest wieżą naprowadzającą (Leitturm), z której prowadzone były działania obronne (dzisiaj nieużywana). Zbudowana na planie kwadratu o boku długości pięćdziesięciu siedmiu metrów, wysoka na czterdzieści dwa metry, kryje w sobie osiem pięter i poziom piwnicy. Została pomyślana jako samowystarczalna forteca mająca własne zasilanie, zapasy wody pitnej, system wentylacji i sprzęt do filtrowania powietrza na wypadek ataku gazowego. Ściany o grubości od dwóch do siedmiu metrów i zastosowane rozwiązania konstrukcyjne miały wytrzymać bezpośredni atak bombowy.

Wprowadzenie sztuki do wnętrza wojennego monstrum to nie tylko sposób na zagospodarowanie prawie trzynastu tysięcy metrów kwadratowych powierzchni, to również próba zmierzenia się z historią miejsca, na którą sztuka ma stanowić remedium. Kolekcja sztuki współczesnej MAK powstaje na bazie prac typu site-specific tworzonych przez zaproszonych artystów w ramach programu artystycznych rezydencji. Wiele prac, nawet tych powstałych jeszcze przed projektem CAT, odnosi się do charakteru wieży przeciwlotniczej. W przypadku Atelier Van Lieshout i jego wielkiej instalacji Dyscyplinator (2003) odniesienie historyczne nie mogło być bardziej czytelne. To masywna konstrukcja w kształcie ogromnej klatki, na którą składają się „ściany” i „sufit” z metalowych prętów i drewniane wyposażenie. Artyści stworzyli w niej obóz pracy dla siedemdziesięciu dwóch więźniów (w klatce znalazły się dwadzieścia cztery prycze, tyle samo miejsc siedzących zapewniają dwie ławy przeznaczone do spożywania posiłków, a także cztery umywalki), którzy w systemie trzyzmianowym, za pomocą trzydziestu sześciu pił, mają produkować trociny z czterech zainstalowanych w klatce pni drzew. Praca ta stanowi nie tylko nawiązanie do cały czas funkcjonujących na świecie obozów pracy, o których okazjonalnie donoszą media, to również metafora współczesnego systemu pracy w korporacjach i zestandaryzowanego trybu życia w ogóle, to wreszcie zgrabne nawiązanie do specyfiki Flaku, który – jak można przeczytać w katalogu MAK – „zbudowany przez dyktaturę i megalomanię, stanowi autarkiczną, samowystarczalną megastrukturę”3.

Paweł Jarodzki, Pełzająca zbrodnia, praca prezentowana w Bunkrze Strzegomskim podczas 8. Przeglądu Sztuki SURVIVAL w 2010 roku, fot. Justyna Fedec

Paweł Jarodzki, Pełzająca zbrodnia, praca prezentowana w Bunkrze Strzegomskim podczas 8. Przeglądu Sztuki SURVIVAL w 2010 roku, fot. Justyna Fedec

We Flak-MAK niewiele jest prac małych, kameralnych. Gabaryty miejsca umożliwiają wprowadzenie do wnętrz prac wręcz monumentalnych. Do takich należy kolejna, łącząca odniesienia do historii budowli i do współczesności, instalacja Ilyi Kabakova Brak wody (2008−2009). To rzeczywistych rozmiarów szklarnia, w której znajdują się sumiennie opisane grządki, dzielące je ścieżki i związany z uprawą poważny problem – brak wody. To problem miejsc zamkniętych, odciętych od świata (jak wojskowy bunkier), ale też globalny temat ekologiczny. Instalacja Anisha Kapoora Strzelając w róg (2008/2009), dotycząca fizycznej przemocy, zasiewa w odbiorcy jeszcze większy niepokój. Mamy tu działo, które wystrzeliwuje bordowe pociski na pomalowaną na biało ścianę. Widok rozbryzganej kleistej farby na czystym białym tle wyjątkowo silnie działa na emocje. Czy to aby na pewno farba? Może zakrzepnięta krew? Zwłaszcza że wszędzie wokół piętrzą się zaplamione beczki z tą substancją.

Strony: 1 2

1Peter Noever, Obligation to the present. The MAK Collection of Contemporary Art, w: 20/21 MAK-Sammlung Gegenwartskunst / MAK Collection of Contemporary Art, red. P. Noever, Nürnberg 2009, s. 9.

2Ibidem, s. 11.

320/21 MAK-Sammlung Gegenwartskunst…, op.cit., s. 50.

4P. Noever, On the 21st Century Collection, www.cat.mak.at/e/text_pn_e.html. (18.10.2010)

5PRO CAT-Contemporary Art Tower, http://www.cat.mak.at/pro_cat/?lang=en. (18.10.2010)

Katarzyna Jagodzińska - historyk sztuki, specjalizuje się w problematyce muzealnej Europy Środkowej, pracuje w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie.

Dodaj komentarz


Recenzje

Not a Pretty Story

Magdalena Kargul

„I Am Not Your Negro”, reż. Raoul Peck (źródło: materiały prasowe Magnolia Pictures)

Otwieranie formy

Paweł Bień

Oskar i Zofia Hansenowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ucieczka do przodu

Sebastian Pytel

„Człowiek z magicznym pudełkiem”, reż. Bodo Kox, 2017 (źródło: materiały prasowe dystrybutora)

Świat zahibernowany

Piotr Jemioło

„Zero K”, Don DeLillo, Oficyna literacka Noir sur Blanc, 2017 (źródło: materiały prasowe wydawcy)

W grotach pamięci

Rafał Augustyn

Alberto Ginastera, „Bomarzo”, fot. Javier del Real (źródło: materiały prasowe Teatro Real w Madrycie)
więcej artykułów

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

14. Festiwal Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza

Od 21 listopada do 10 grudnia 2017 roku

Plakat 14. Festiwalu Sztuki ArtFest im. Bogusława Wojtowicza (źródło: materiały prasowe)

Chór Alexandrowa – polska trasa koncertowa

Od 21 do 26 listopada 2017 roku

Chór Alexandrowa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Lwów, 24 czerwca 1937. Miasto, architektura, modernizm

Od 1 grudnia 2017 roku do 8 kwietnia 2018 roku

Wawrzyniec Dayczak, projekt Wyższej Szkoły Handlu Zagranicznego przy ul. Sakramentek, widok perspektywiczny, 1934–1938, flamaster i tusz na kalce technicznej, 40,5 x 53,5 cm, ze Zbiorów Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie (źródło: materiały prasowe organizatora)

12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Opowiadania Superbohaterowie

Od 15 do 19 listopada 2017 roku

Grupa Studnia O. „Don Kichot i jego opowieści” (źródło: materiały prasowe organizatora)

David Lynch. Silence and dynamism

Od 12 listopada 2017 roku do 18 lutego 2018 roku

„Shadow of a Twisted Hand Across My House”, 1988, Copyright: David Lynch (źródło: materiały prasowe organizatora)

43. Biennale Malarstwa Bielska Jesień 2017

Od 10 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Sebastian Krok, Amor, 2016, tempera, akryl, alkid, lakier do podłóg na pościeli nabitej na krosno, 23x30 cm (źrodło: materiały prasowe organizatora)

Odciskanie świata

Od 11 listopada do 31 grudnia 2017 roku

Fot. Sandra Kępa (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kryptonim Żegota – ukryta pomoc, pomoc ukrytym

Od 16 listopada 2017 roku do lipca 2018 roku

Polskie i żydowskie dzieci, podopieczni domu sierot w Poroninie, po 1945, wł. prywatna (źródło: materiały prasowe organizatora)

37. Konkurs im. Marii Dokowicz – Najlepsze Dyplomy UAP

Od 10 do 16 listopada 2017 roku

Natalia Zakrzewska, Najlepsze Dyplomy 2017 (źródło: materiały prasowe organizatora

Leszek Żurek. Lutry. Dokument wyobrażony

Od 12 listopada 2017 roku do 30 stycznia 2018 roku

Bez tytułu, fot. Leszek Żurek, 2015-2017 (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR