Łączy nas rodzaj wspólnictwa, które wywodzi
się z niezgody na jego bliski koniec.
Natychmiast to dostrzegłaś.

Edmond Jabès1

…śmierć wydawała się jedyną cechą krajobrazu.

Cormac McCarthy2

Rozpatrzmy rysunek o tytule Desert Instead of Curtain. Myślany jest on przez Rysowniczkę w znaczeniu „Pustynia zamiast kurtyny”. Na mój użytek ostatnie jego słowo przekładam tu jednak jako „zasłony”. „Pustynia zamiast zasłony”. Słychać wtedy dobitnie, że pustynia odsłania.

Monika Szwed, Desert Instead of Curtain/Pustynia 2009

Monika Szwed, Desert Instead of Curtain/Pustynia zamiast kurtyny (zasłony), z cyklu Instead/Zamiast, 2009, rysunek olejnymi pastelami na papierze écru, 67,5×94,5 cm, ©2009 by Monika Szwed

Na arkuszu papieru o kolorze spiekłego powietrza, w centrum (acz bliżej dolnej krawędzi) widać wyobrażenie postaci en pied. W sztywnym mężczyźnie wnet rozpoznajemy stojącego bez ruchu Antonina Artauda – autochtona pustkowi, patriotę pustyni. Figura widziana jest w trzech/czwartych od jej lewej strony. Twarz zarysowana mgliście, z rozpoznawalnymi wszak cechami postaci dramatu wraz z sowicie kreślonymi, zaczesanymi do tyłu włosami. Rysowniczka czyni podobiznę,  a zwłaszcza kształt głowy czytelnymi, choć rozciera rysy wizerunku. Nie dostrzegamy piętna posępnej przebiegłości, jaką z upływem lat nerwy tego dezertera z ruchu surrealistycznego, owego rebelianta bez oddziału, wyrysowały na jego fizjonomii, a wobec rozlicznych udręk, jakich jego system nerwowy oraz świat mu przysparzał.

Monika Szwed, Desert Instead of Curtain/Pustynia zamiast kurtyny (zasłony), z cyklu Instead/Zamiast,2009

Monika Szwed, Desert Instead of Curtain/Pustynia zamiast kurtyny (zasłony), z cyklu Instead/Zamiast, 2009, rysunek olejnymi pastelami na papierze écru, 67,5×94,5 cm (fragment rysunku), ©2009 by Monika Szwed

Postać Artauda, cokolwiek teraz tu robi, uwidoczniona jest z lewą dłonią obejmującą nadgarstek prawej. Wygląda jak sługa boży szykujący się do kazania głoszonego na bezludziu, albo kaznodzieja zbierający głos do modlitwy nad świeżo wykopanym dołem (na własny grób?). Albo też jeszcze jakby do czegoś chciał z podwyższenia nawoływać w pustce. Pamiętamy przy tym, że początkowo w czasie swojego pobytu w Meksyku Artaud planował wykłady. Osoba stoi zatem na razie na kwadratowym wyniesieniu, być może zapadni. W czarny kwadrat, jak porzucone płótno suprematyczne, obrzeżony na dodatek jakąś cembrowiną, wnikają niewidoczne stopy figury (wchłanianej przez otchłań?). W każdej chwili może zniknąć. Ale może być też i tak, że nagle pierzchnie to, co ją otacza; spieszmy więc oglądać okolice, gdyby miał to być miraż, deliryczne zwidzenia, omamy lub pustynne ułudy, póki co spostrzeżone i wraz utrwalone przez Rysowniczkę. Figura wyznacza centralną pionową oś obrazu. Na wysokości jej tułowia, w lewo i w prawo, symetrycznie, jak w kartach do gry (echo fascynacji Artauda tarotem?), horyzontalnie wybiegają dwie nieostro nakreślone szarościami formy (jak w technice en grisaille). Widok jakby skwar zamieniał wszystko w dym, a tego nie dotknęła łaska by wznieść się w niebo. Nie ma tu zresztą ani nieba, ani ziemi, ani też zatem ich rozgraniczenia. Jedyny wierny doświadczeniu kierunek wyznacza wertykalność figury, jak słup wkopany w nigdzie, albo totem pomarłych wierzeń. Dwie poziome formy mają kształt kaktusów (cereus giganteus) o bliźniaczych kształtach. Sukulent3 i jego sobowtór. Powtórzenie to, zwane w ikonografii ujęciem antytetycznym, może oznaczać podwajanie soczystości w suchym, przepełnionym, a naprawdę spustoszonym przez pragnienie bezkresie. Wzmożenie – podwojenie – obietnicy soczystości.

Kaktusy te, gdyby na powrót stały, są jak z ziemi Indian Tarahumara na północy Meksyku, dokąd Artaud dotarł konno w 1936 roku. Fascynował się on magicznymi rytuałami i kulturą przedkortezjańską.4 I synkretyzmem tego schrystianizowanego indiańskiego ludu, posługującego się krzyżem dawno przed kolonizacją. Jednego z plemion jakie magnetyzowały Artauda, który ogłaszał przecież już dziesięć lat wcześniej Koniec ery chrześcijańskiej w imię „odmiany Ducha człowieczego, by już nie cierpiał”.5 Kraina ta wzywała go jednak głównie z powodu tańców i nadludzkich wysiłków w trakcie biegów (rarájipas) „Lekkostopych” Tarahumarów. Artaud zapewne przeszedł inicjację w ich obrzędy, kiedy był w Sierra Tarahumara. Najważniejsza była dlań oczyszczająca magia rytuałów tych Indian.6

Strony: 1 2 3

Źródła i odwołania:

* Monika Szwed Desert Instead of Curtain/Pustynia zamiast kurtyny [zasłony], (Autorka obstaje przy angielskim brzmieniu tytułu tego pierwotnie eksponowanego poza Polską rysunku, przekład tytułu - JJ) z cyklu Instead/Zamiast, 2009, rysunek olejnymi pastelami na papierze écru, 67,5x94,5 cm

1Edmond Jabès Księga Pytań: IV. Jael, przekład: Adam Wodnicki, Kraków 2006, s. 106.

2Cormac McCarthy Krwawy Południk albo wieczorna łuna na Zachodzie, przekład: Robert Sudół, Kraków 2010, s. 69.

3Sukulenty, rośliny gromadzące wodę w klimacie, gdzie jej brak, występujące także w Meksyku, na przykład: kaktus, agawa, aloes, rośliny mające też własności uzdrowicielskie oraz odurzające; suculentus po łacinie znaczy: soczysty.

4Hernán Cortés de Monroy Pizarro Altamirano, konkwistador, który w początku XVI stulecia podbił Meksyk dla króla Hiszpanii i przyczynił się do władania Hiszpanii nad dużymi obszarami Ameryki Łacińskiej. Chrystianizację Meksyku prowadzili jezuici usiłując uchować elementy tradycji autochtonów. Szczątki Cortésa zmarłego w Hiszpanii w 1547 roku ostatecznie spoczęły w świątyni Jesus Nazareno w Ciudad de México, stolicy Meksyku.

5Zob.: Leszek Kolankiewicz Święty Artaud, Warszawa 1988, rozdział Koniec ery chrześcijańskiej, ss. 31-51.

6ibidem, zob. zwłaszcza: rozdziały: Pozostał tylko Meksyk i Podróż do Tarahumara.

7Edmond Jabès Księga Pytań. VII. (El, albo ostatnia Księga), przekład: Adam Wodnicki, Kraków 2007, s. [87].

8Monika Szwed PRAGNIENIE, praca magisterska napisana w Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, 2003, maszynopis. W końcowych partiach wywodu, czytamy:

Umieściłam pragnienie pamiętania, wspominania, zapomnienia w wodnym środowisku. Woda, jak i te pragnienia rządzą się podobnymi prawami niewyczerpanych, zmiennych odbić, drżących powierzchni., s. 26.

9Sacha Pecaric Wstęp. Mowa Na Pustyni, [w:] TORA, Księga Czwarta BEMIDBAR, Pardes Lauder, redakcja i tłumaczenie: Rabin Sacha Pecaric, Kraków 2005, s. XI. Por. też: Agata Bielik-Robson „Na Pustyni”. Kryptoteologie późnej nowoczesności, gdzie w Przedmowie z podtytułem Teologia pod stołem, autorka wprowadza termin Erros:

Erros – nieskończone pragnienie życia (…), które samo postrzega siebie jako szczęsną anomalię (…). Erros to Błąd – wywodzi Bielik-Robson – który się umacnia, tworząc w Pustce albo ‘na pustyni’, własną formę istnienia., s. 39.

10John Maxwell Coetzee The Making of Samuel Beckett, [w:] New York Review of Books, April 30th 2009.

11ibidem

12Jan Kott Awangarda i postmodernizm – ale gdzie jest teatr?, pierwotnie [w:] Teksty Drugie, 1994, nr 5/6; cytuje za: Jan Kott Lustro. O ludziach i teatrze, Warszawa 2000, s. 31; pamiętajmy przy tym, że gdzie indziej tenże autor stwierdzał, że termin post-modern brzmi dlań jak post mortem, zob.: Koniec teatru niemożliwego, [w:] . Jan Kott Kamienny Potok, eseje, Londyn 1986, s. 120.

13Cormac McCarthy Krwawy Południk albo wieczorna łuna na Zachodzie, przekład: Robert Sudół, Kraków 2010.

W książce tej mężczyzna z Tennessee, niejaki Webster mówi do Sędziego Holdena:
Był pan gdzieś rysownikiem, bo te obrazki takie dobre, że wystarczą za rzeczy. Ale żaden człowiek nie zdoła zmieścić świata na kartach książki. Tak samo jak nie idzie w takiej wszystkiego narysować. I dodaje: I mnie żeby pan nie rysował. Nie chcę być w pańskiej książce. Dalej czytamy: Nieważne, czy będziesz w mojej, czy w innej, rzekł sędzia. To, co ma nastąpić, ani na jotę nie różni się od księgi, w której jest zapisane. Bo jak może być inaczej? Byłaby to fałszywa księga, a fałszywa księga to nie księga. Sędzia mówi jeszcze: …wiedz, że każdy człowiek to przybytek drugiego i na odwrót, i tak dalej w nieskończonym łańcuchu istnienia i świadczenia … . ss. 188-189.

14Cormac McCarthy Droga, przekład: Robert Sudół, Kraków 2008.

15Antonin Artaud, list do Jeana Paulhana z 4 lutego 1937 roku, cytuję za: Leszek Kolankiewicz Święty Artaud, Warszawa 1988, s. 23.

16Samuel Beckett Proust, [w:] Samuel Beckett Wierność przegranej, wybór i opracowanie: Antoni Libera, przekład Antoni Libera i Marcin Nowoszewski, Kraków 1999, s. 67.

17Antonin Artaud Teatr Serafina, [w:] Antonin Artaud Teatr i jego sobowtór, przekład: Jan Błoński, Warszawa 1966, s. 163.

JAROMIR JEDLIŃSKI (ur. 1955) – niezależny kurator, krytyk. Wcześniej dyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi oraz kierownik Galerii Foksal w Warszawie, członek AICA (Międzynarodowe Stowarzyszenie Krytyków Sztuki), członek CIMAM (Międzynarodowy Komitet Muzeów i Kolekcji Sztuki Nowoczesnej) przy ICOM-UNESCO, członek Stowarzyszenia Historyków Sztuki.

Dodaj komentarz

Wydarzenia

AKCES – 5. Konkurs Najlepszych Dyplomów Sztuki Mediów

Od 16 maja do 7 czerwca 2019 roku

Anastasia Pataridze, Happiness said don’t look for me, 2018 (źródło: materiały prasowe)

XIII Węgierska Wiosna Filmowa

Od 12 maja do 23 czerwca 2019 roku

Plakat festiwalu XIII Węgierska Wiosna Filmowa (źródło: materiały prasowe)

Czarno na białym. 200 lat rysunku w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych

Od 26 kwietnia do 29 września 2019 roku

Leon Wyczółkowski, Dziewczyna z okolic Krakowa, 1907, Muzeum Narodowe w Krakowie (źródło: materiały prasowe)

Aleksandra Simińska. Arché. Malarstwo

Od 26 kwietnia do 2 czerwca 2019 roku

Aleksandra Simińska, 1993, Pałac w Samostrzelu, 1993, technika mieszana na kartonie, 367×426 (źródło: materiały prasowe)

W nocy twarzą ku niebu

Od 27 kwietnia do 16 czerwca 2019 roku

Plakat wystawy W nocy twarzą ku niebu (źródło: materiały prasowe)

XXI Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Z dreszczykiem

18–19 maja oraz 25–26 maja 2019 roku

Wnętrze kościoła pw. Nawiedzenia NMP w Iwkowej, fot. K. Schubert (źródło: materiały prasowe)

Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce

27 kwietnia 2019 roku

27 kwietnia 2019 – Dzień Wolnej Sztuki w muzeach i galeriach w całej Polsce (źródło: materiały prasowe)

Prototypy 02: Codex Subpartum

Od 12 kwietnia do 9 czerwca 2019 roku

Joseph Beuys, Beuys by Warhol, grafika, 1980 (źródło: materiały prasowe)

Planetarium – wystawa Jiříego Kovandy

Od 11 kwietnia do 30 maja 2019 roku

Jiří Kovanda, Na ruchomych schodach… Odwrócony, wpatruję się w oczy osoby stojącej za mną…, performans, Praga, 1977 r. (źródło: materiały prasowe)

16. Festiwal Misteria Paschalia: kierunek Włochy

Od 15 do 22 kwietnia 2019 roku

Festiwal Misteria Paschalia, fot. Krakowskie Biuro Festiwalowe (źródło: materiały prasowe)

więcej wydarzeń