Marketing kultury jako forma promocji czy też reklamy dzieł sztuki wykorzystuje tradycyjne narzędzia marketingowe jakim bez wątpienia Internet. Czy można jednak umieścić w sieci stare fotografie, które znajdują się w zbiorach instytucji kultury? Jakie prawa ma autor zdjęcia? Czy należy obawiać się roszczeń twórcy lub spadkobiercy?

Za stare fotografie – na potrzeby niniejszego artykułu – uznać należy fotografie stworzone przed 1994 r. (tj. przed wejściem w życie obecnej ustawy). Nieco inne były bowiem wymogi formalne w stosunku do fotografii w ustawach poprzedzających dzisiaj obowiązujący akt prawny. Zarówno ustawa o prawie autorskim z 1952 r., jak również ustawa o prawie autorskim z 1926 r., chroniły fotografię jako utwór, ale pod warunkiem spełniania pewnych wymogów przez samego fotografa.

Zgodnie z art. 2 § 1, nieobowiązującej już ustawy z 1952 r., utwór, wykonany sposobem fotograficznym lub do fotografii podobnym, jest przedmiotem prawa autorskiego, jeżeli na utworze uwidoczniono wyraźnie zastrzeżenie prawa autorskiego”.

Podobnie ustawa z 1926 r. precyzowała, iż „prawo autorskie do utworów fotograficznych lub otrzymanych w podobny do fotografji sposób istnieje pod warunkiem, że zastrzeżenie wyraźne uwidoczniono na odbitkach. (…)” – tak art. 3 pr.aut. z 1926 roku.

Najczęściej w praktyce była to tzw. nota copyright wraz z nazwiskiem autora na odwrocie fotografii („Copyright by …..- i tu nazwisko i imię lub nazwa uprawnionego wraz z rokiem wydania). Powszechnie uznaje się również skrócony znak przyjęty przez konwencję genewską tj. © wraz z nazwiskiem uprawnionego oraz rokiem pierwszego wydania1.

Co to wiedza oznacza w praktyce?

Ma to olbrzymie znaczenie dla marketingu i promocji instytucji kultury (w kontekście promocji poszczególnych dzieł). Jeśli autor zdjęcia, które było zrobione do 1994 r., nie opatrzył owego zdjęcia stosowanym zastrzeżeniem – zdjęcie takie nie było chronione przez prawo autorskie. A skoro nie było przedmiotem prawa autorskiego pod rządami wcześniejszych ustaw i skoro można było z niego w sposób nieograniczony korzystać – rozciąga się to na czas obecny. Zgodnie bowiem z art. 124 ust. 1 pkt. 3 pr.aut. z 1994 r. „przepisy ustawy stosuje się do utworów do których prawa autorskie według przepisów dotychczasowych wygasły, a które według niniejszej ustawy korzystają nadal z ochrony, z wyłączeniem okresu między wygaśnięciem ochrony według ustawy dotychczasowej i wejściem w życie niniejszej ustawy. (…)”.

W tym miejscu podkreślić należy, iż skoro w w/cyt. przepisie mowa o utworach, do których prawa autorskie wygasły – oznacza to, iż utwory musiały być chronione pod rządami poprzednio obowiązującej ustawy. Jednoznacznie za taką interpretacją wypowiedziało się orzecznictwo, stwierdzając m.in. iż „stosownie do treści art. 124 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ochroną praw autorskich objęte są tylko takie prawa, które także według ustawy z 1952 r. o prawie autorskim przysługiwały twórcy, nie są objęte natomiast te, które według tejże ustawy nie były w ogóle przedmiotem Prawa autorskiego2.

Powyższe zagadnienia mają zasadnicze znaczenie praktyczne w przypadku zbiorów fotografii sprzed 1994 r. Nawet jeśli fotografia była utworem – fakt ten był niewystarczający dla ochrony prawno-autorskiej. Poprzednie ustawy wymagały bowiem uczynienia zastrzeżenia, które stanowiło przesłankę powstania prawa autorskiego do zdjęcia. Ustawodawca okresu między – i powojennego nie przewidywał, by przesłanka, o której mowa, mogła być zastąpiona – ze skutkiem powstania prawa autorskiego i jego ochrony – przez inną. Ustawodawca, tworząc ten zapis, „przerzucił” niejako na twórcę decyzję co do tego, czy chce, by jego utwór był chroniony, czy też nie.

UWAGA! Jeśli autor nie uczynił stosowanego zastrzeżenia – zdjęcie nie było chronione przez prawo autorskie. Można było ze zdjęć korzystać i je rozpowszechniać. Co więcej – zasadniczo prawa autorskie nie odżyły na mocy dzisiejszej ustawy.

W tym miejscu należy się jednak zastanowić czy, na podstawie innych przepisów, autor „starych fotografii”, nie miałby uzasadnionych roszczeń. Wydaje się, iż w przypadku komercyjnego wykorzystywania materiałów niechronionych, ale na których jest wyraźne zastrzeżenie autorstwa, można by mówić o naruszeniu dóbr osobistych w postaci tzw. dorobku twórczego.

W jednym z wyroków Sąd Apelacyjny w Krakowie3 uznał, iż „brak zapłaty wynagrodzenia za upowszechnienie dobra osobistego artysty [w postaci tzw. twórczości artystycznej – przyp. MB] bez jego zgody może stanowić czyn niedozwolony (art. 24 § 2 k.c.) usprawiedliwiający roszczenie o odszkodowanie.”

W uzasadnieniu w/cyt. wyroku Sąd uznał, iż „ochronę interesów osobistych twórców wartości niematerialnych ustawodawca zapewnia w art. 23 k.c. terminem “twórczość artystyczna”. Na ochronę w ramach tego przepisu zasługuje węzeł emocjonalny, łączący twórcę z jego dorobkiem. W ocenie Sądu Apelacyjnego – dobrym prawem twórcy jest zakreślenie ram, w jakich wykorzystywana jest jego twórczość. Okoliczność ta (brak zgody dla wspierania własną twórczością akcji reklamowej – [i jak się wydaje komercyjnej – przyp. MB] uzasadniałaby ochronę niemajątkową w ramach art. 23 k.c.”

W tym miejscu jednak powstaje pytanie czy umieszczenie „starego zdjęcia” na stronach WWW instytucji kultury ma charakter komercyjny czy też jest formą udostępniania, upowszechniania kultury, do czego zasadniczo owe instytucje są powołane.

Autor zdjęcia mógłby dochodzić, jak się wydaje, swoich praw na gruncie prawa cywilnego  (tzw. dorobku twórczego), choć jest to ochrona słabsza niż wynikająca z prawa autorskiego.

UWAGA! Podsumowując powyższe zagadnienia:

  1. Jeśli twórca nie zastrzegł prawa autorskiego na fotografiach stworzonych przed 1994 r. to prawo autorskie do tych fotografii nie powstało.
  2. Skoro prawo autorskie nie powstało pod rządami poprzednich ustaw, to nie mogło „odżyć” pod rządami obecnej ustawy
  3. Autor zdjęcia musiałby udowodnić, iż instytucja kultury umieszczając zdjęcie wiedziała o zastrzeżeniu praw autorskich
  4. Autor zdjęć mógłby również twierdzić, że instytucja kultury korzystając z jego dorobku twórczego – komercyjnie wykorzystuje jego zdjęcia naruszając jego dobra osobiste
  5. Instytucja kultury – jak wskazałam wyżej – ma jednak sporo argumentów na swoją obronę i na pokazywanie na własnych stronach WWW „starych fotografii”

Powyższy artykuł ma za zadanie przybliżyć czytelnikom zagadnienia z zakresu prawa autorskiego i praw pokrewnych, nie jest jednakże poradą prawną. O.pl Polski Portal Kultury zastrzega, iż nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki zastosowania się do wskazówek zawartych w publikowanych tekstach, jak również nie gwarantuje aktualizacji treści w przyszłości zgodnie z obowiązującym stanem prawnym.

1Tak m.in. J. Błeszyński „Fotografia jako przedmiot prawa autorskiego”, ZNUJ PWiOWI , 1980 s. 104

2Orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Krakowie, z dnia 5 marca 2004 r., I ACa 35/04, OSA 2004/10/33

3Orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Krakowie, z dnia 5 marca 2004 r., I ACa 35/04, OSA 2004/10/33

Mec. MONIKA BRZOZOWSKA – adwokat, prowadzi własną Kancelarię Prawną w Warszawie i w Krakowie, specjalizując się w dziedzinie tzw. własności przemysłowej; dziennikarz, politolog, doradca i trener. Znawca problematyki z zakresu prawa autorskiego oraz prawa prasowego. Dotychczas przeprowadziła szereg szkoleń z zakresu problematyki prawa autorskiego. Prowadzi obsługę prawną instytucji kultury (m.in. IPN, Bytomskie Centrum Kultury), wydawnictw (Wydawnictwo Złote Myśli), firm farmaceutycznych, Agencji Reklamowych, PR – owskich i eventowych, administracji publicznej.

Publikuje w specjalistycznej prasie (stała współpraca m.in. z Marketing w praktyce, publiczni.pl, Gazetą prawną, O.pl Polskim Portalem Kultury). Autorka książek pt. „Prawo prasowe w praktyce. Kazusy wraz z rozwiązaniami”; „Prawo autorskie w reklamie i marketingu” (Wydawnictwo prawnicze LexisNexis), „Prawo pracy w kazusach” (Wydawnictwo Bomis); „Prawo autorskie w działalności promocyjnej urzęduj” (wydawnictwo prawnicze Presscom) oraz „Prawo autorskie w kulturze” (wydawnictwo BECEK). Prowadzi autorski blog Kulturalna Krysia: http://www.mjtraining.pl/krysia-kulturalna

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Marek Starzyk. Gazetowe obrazki

Od 27 stycznia do 23 lutego 2017 roku

Marek Starzyk, Bez tytułu, 1999–2000 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jacek Sempoliński. Obrazy patrzące

Od 21 stycznia do 26 marca 2017 roku

Jacek Sempoliński (źródło: materiały prasowe organizatora)

Ludwik Gronowski. Fotografie Krzemieniec/Wołyń 1930–1939

Od 19 stycznia do 19 marca 2017 roku

Ludwik Gronowski, „Na szybowisku” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Eksplozja litery

Ikonografia tekstualności jako źródła cierpień

Od 12 stycznia do 31 marca 2017 roku

Ireneusz Walczak, „Bartoszewski”, 2016 (źródło: materiały prasowe organizatora)

World Press Photo 2016

Od 14 stycznia do 12 lutego 2017 roku

Warren Richardson, Australia | „Hope for a New Life”, 28 August, Serbia/Hungary border (źródło: materiały prasowe)

Jan Kucz. Antoni Janusz Pastwa

Od 10 stycznia do 8 lutego 2017 roku

„Jan Kucz. Antoni Janusz Pastwa” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Nie, no to nie. Dźwiękowe działania obrazoburcze

Od 11 stycznia do 14 lutego 2017 roku

Ryszard Ługowski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Urok prowincji w fotografii Jerzego Piątka

Od 10 stycznia do 2 lutego 2017 roku

Jerzy Piątek, „Smutek i urok prowincji”, koniec lat 70. i 1 poł. lat 80. XX w. (źródło: materiały prasowe organizatora)

Małgorzata Szymankiewicz. blank

Od 27 grudnia 2016 roku do 22 stycznia 2017 roku

Małgorzata Szymankiewicz, „Office Work 231”, 2016 (źródło: materiały prasowe organizatora)

Wrocław – wejście od podwórza

Od stycznia do grudnia 2016 roku

„Wrocław - wejście od podwórza 2016”, fot. Alicja Kielan (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR