Dwadzieścia lat jakie minęło od Jesieni Ludów skłania do przemyślenia pojęcia Europa Środkowa i do zastanowienia się, jaki jest sens tego pojęcia dzisiaj, w nowym kontekście politycznym i w obliczu nowych wyzwań społecznych, kulturowych i cywilizacyjnych.  Czy w XXI wieku jest jeszcze sens posługiwania się tym pojęciem?

Sanja Iveković, Triangle, 1979, © Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group

Sanja Iveković, Triangle, 1979, © Sanja Ivekovic; Kontakt. The Art Collection of Erste Bank-Group

Kiedy, przyszły prezydent Czechosłowacji, w słynnym odczycie wygłoszonym na Uniwersytecie Londyńskim w 1915 roku mówił o Europie Środkowej, miał na myśli szczególny obszar etniczny zamieszkały przez małe narody, obszar rozciągający się od Salonik i Triestu, na południu, po Gdańsk (Danzig) i Petersburg na północy. Obszar ten przedstawiany był przez Masaryka jako strefa niebezpieczna, brzemienna w narodowe antagonizmy, jako przestrzeń zamieszkała przez narody, które przez całe stulecia podlegały obcej dominacji, tureckiej, austriackiej, niemieckiej, rosyjskiej; które niestrudzenie walczyły o wolność i narodową suwerenność, o prawo do stworzenia własnych, narodowych państw. Europa Środkowa była dla Masaryka strefą pozbawioną centrum, rodzajem pasa buforowego oddzielającego zachodnią część Europy od wschodniej, naturalną opozycją wobec niemieckiej woli mocy (Will zum Macht) i niemieckiego parcia na wschód (Drang nach Osten). To był powód, dla którego Masaryk tak mocno akcentował rolę Słowian1.

W połowie lat 80., kiedy czeski pisarz Milan Kundera, w głośnym eseju The Tragedy of Central Europe2, przywołał ideę Europy Środkowej, nadając jej nową żywotność, sytuacja była inna.  Europa Środkowa opisana została przez Kunderę jako integralna część Zachodniej Europy, która po drugiej wojnie światowej, wbrew swojej woli, przesunięta została na Wschód. Europa Środkowa jest geograficznie środkiem, kulturowo – zachodem, a politycznie – od 1945 roku wschodem, pisał Kundera. Jest więc klasyczną hybrydą, w której zachodni duch zmaga się z obcym sobie, wschodnim ciałem.  Sprzeczność między zachodnim duchem a wschodnim ciałem była największą tragedią tej mitologicznej przestrzeni, tego królestwa ducha, które Kundera wykreował pod nazwą „Europa Środkowa”.  Europa Środkowa była ostatnim miejscem na ziemi, gdzie termin „Europa” oznaczał coś więcej niż czysto geograficzne pojęcie – był znakiem wyższych wartości, demokracji, racjonalizmu, tolerancji, swobód obywatelskich, praw człowieka itd., a mieszkańcy Europy Środkowej byli ostatnimi obrońcami tych specyficznie europejskich wartości, ostatnimi Europejczykami gotowymi za nie cierpieć, a nawet umierać.

Przywołane tu dwa pojęcia Europy Środkowej i dwa teksty, powstałe w całkowicie odmiennych warunkach historycznych, mają pokazać jak zmieniał się zakres pojęcia Europa Środkowa i jak sytuacja polityczna wpływała na rozumienie tego pojęcia. W wykładzie Masaryka Europa Środkowa określona została jako wielki obszar rozciągający się od Morza Egejskiego po Bałtyk; w eseju Kundery granice Europy Środkowej pokrywają się praktycznie z granicami dawnej monarchii Habsburskiej.  Masaryk wyłączył Austrię z Europy Środkowej, podczas gdy Kundera uczynił z Wiednia duchowe centrum regionu.  Masaryk budował swoją wizję Europy Środkowej w opozycji do pan-germańskiego imperializmu, obejmującego również Austrię; Kundera tworzył swój mit Europy Środkowej w opozycji do rosyjskiej i sowieckiej dominacji, ponieważ utożsamiał Rosję ze Związkiem Radzieckim, a jedno i drugie z barbarzyńskim Wschodem, którego symbolem, paradoksalnie, stał się dlań Dostojewski, a dokładniej opisywana przez Dostojewskiego rosyjska duchowość3.

Strony: 1 2 3 4 5 6 7 8

1T.G. Masaryk, The Problem of Small Nations in the European Crisis. Inaugural Lecture of the School of Slavonic Studies at the King’s College, University of London, London 1966 (reprint).

2Esej Kundery opublikowany został pierwotnie w “The New York Review of Books” (1984, 26 April). Polski przekład, Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, ukazał się w „Zeszytach Literackich” (1984, nr 5).

3Ten fragment eseju Kundery wzbudził sprzeciw rosyjskiego dysydenta-emigranta Josifa Brodskiego. Zob. J. Brodski, Dlaczego Kundera myli się co do Dostojewskiego, „Zeszyty Literackie” 1985, nr 11.

4T.G. Masaryk, dz. cyt., s. 34.

5Polska dyskusja na temat Europy Środkowej toczyła się głównie na łamach wydawanych w Paryżu „Zeszytów Literackich”.

6Wystawa zawężała pojęcie Europy Środkowej do obszaru byłej monarchii Austro-Wegierskiej.

7Po 1989 roku władzę w krajach Europy Środkowej przejęli byli dysydenci. W pozostałych krajach regionu władza pozostała w rękach dawnych funkcjonariuszy systemu. Zob.: I. B. Neuman, Making Regions: Central Europe, w: Uses of the Other: ‘The East’ in European Identity Formation, Minneapolis 1999, s. 155.

8W Europie mamy 28 państw i 62 narody, mówił Masaryk. „Na zachodzie Europy mamy 18 państw, na wschodzie tylko 8, a dwa państwa należą częściowo do zachodu, częściowo do wschodu – Niemcy i Austria”. T.G. Masaryk, dz. cyt., s. 22.

9J. Rupnik, Europe’s New Frontiers: Remapping Europe, “Deadalus” 1994, no 3 (summer), s. 94.

10Zob.: G. Dziamski, Liberalizm kulturowy wobec liberalizmu gospodarczego, w: Liberalne wyzwania (red. Z. Drozdowicz), Poznań 1998.

11Zob.: R. Szporluk, After Empire: What?, “Deadalus” 1994, no 3 (summer).

12M. Mladek, Czechoslovakia, w: Expressiv: Central European Art Since 1960 (eds. D. Ronte, M. Mladek), Vienna, 1987, s. 33.

13Tamże, s. 34. O wpływie paryskiej metanarracji czy też paryskiego kanonu na sztukę Europy Środkowej zob.: G. Dziamski, Incredulity Towards Metanarratives and the Discourse on Art in Central Europe, „Bulletin de la Societe des Sciences et des Lettres de Łódź”, Łódź 1998, vol. XLVIII.

14M. Mladek, dz. cyt., s. 35.

15L. Beke, Hungary, w: Expressiv; Central European Art Since 1960, dz. cyt., s. 17.

16Z. Nagy, Outer and Inner Impulses, w: Identity Today. The Contemporary Czech, Hungarian, Polish, Slovak Art (ed. J. Świerszcz), Bruxelles 1993, s. 9.

17M. Slavicka, The Art and Drama of History, w: Identity Today, dz. cyt., s. 163.

18Zob.: G. Dziamski, Lata dziewięćdziesiąte, dz. cyt., s.70.

19Ideologia ta dobrze współbrzmiała z tezą Fukuyamy o końcu historii. Zob.: G. Dziamski, Liberalizm kulturowy wobec liberalizmu gospodarczego, w: Liberalne wyzwania, dz. cyt.

20J. Habermas, Die nachholende Revolution, Frankfurt am Main 1990.

21J. Baudrillard, The Thawing of the East, w: The Illusion of the End, Stanford 1994, s. 30. Dobrą ilustracją tej tezy jest opowieść o Niemcu z dawnej NRD, który z narażeniem życia próbował wydostać się ze zniewolonego kraju. Kiedy wreszcie uzyskał upragnioną wolność, za pierwsze zaoszczędzone pieniądze wybrał się na seks-wakacje do Tajlandii. Zob.: Branislav Dimitrijevic i Branislava Andjelkovic, The Body, Ideology, Masculinity and Some Blind Spots in Post-Communism, w: After the Wall. Art and Culture in Post-Communist Europe (eds. B. Pejic, D. Elliott), Moderna Museet, Stockholm 1999, s. 67.

22A. Szilagyi, The “Raw” and the “Cooked”: Russia’s Mediatization (1997). Cyt. za: After the Wall, dz. cyt., s. 138.

23Pewnego objaśnienia wymagają tu kwestie terminologiczne. W Europie Wschodniej nigdy nie istniał system komunistyczny – istniejący system najlepiej nazwać realnym socjalizmem. Nie ulega natomiast wątpliwości, że polityczną doktryną Europy Wschodniej był komunizm i to właśnie ta doktryna została odrzucona w 1989 roku. Zob.: B. Pejic, The Dialectics of Normality, w: After the Wall, dz. cyt., s. 16.

24Obaj artyści należą do starszej generacji: Stilinovic urodził się w 1947 roku, a Moukhin w 1961.

25Černy tłumaczy, że miała to być jego wizja końca stulecia i związanej z nim niepewności co do tradycyjnej roli intelektualistów w Europie Środkowej. Zob.: Nie robię nudnych rzeźb (z Davidem Černym rozmawia Piotr Bernatowicz), „Arteon” 2009, nr 2 (106), s. 23.

26Cyt. za: H. Belting, Art History after Modernism, dz. cyt., s. 57.

27Zob.: A. Saj, Praguebiennale 3 – miedzy lokalnością a globalizmem, „Format” 2007, nr 3 (53).

28East Art Map – A (Re)Construction of the History of Art in Eastern Europe, „New Movement Magazine” no. 20, 2002, s. 56.

29East Art Map, dz. cyt., s. 48.

30R. W. Gierłowinowie, Rosyjska sztuka samizdatu, (tłum. A. Cieszkowska), Warszawa 1990, s. 82.

31Plany takich muzeów zaczęły się w Polsce rodzić po 2004 roku, kiedy ówczesny minister Kultury i Sztuki, Waldemar Dąbrowski ogłosił program regionalnych kolekcji sztuki współczesnej.

Grzegorz Dziamski, kierownik Zakładu Badań nad Kulturą Artystyczną w Instytucie Kulturoznawstwa, profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza oraz Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu. Zajmuje się estetyką współczesną, postmodernistyczną teorią i praktyką artystyczną, sztuką Europy Środkowej, instytucjonalną analizą sztuki.

Dodaj komentarz


Recenzje

Opinie

Rozmowy

Czytelnia

Myślnik

Wydarzenia

Zuzanna Szarek, Hanna Śliwińska. Innego końca świata nie będzie

Od 25 marca do 17 czerwca 2017 roku

Fot. Hanna Śliwińska (źródło: materiały prasowe organizatora)

Józef Hałas. Poszukiwania

Od 23 marca do 28 maja 2017 roku

Józef Hałas, „Przeciwstawienie O”, 1979 (źródło: materiały prasowe organizatora)

IDEA HOMINI. Wystawa malarstwa Marcina Kowalika

Od 29 marca do 29 kwietnia 2017 roku

Marcin Kowalik, „Grosz czynszowy”, 2017, 130 x 220 cm, akryl na płótnie (źródło: materiały prasowe organizatora)

Blue Republic. Made in Blue Republic

Od 17 marca do 4 maja 2017 roku

Blue Republic, „Made in Blue Republic”, widok ogólny wystawy, fot. Maciej Zaniewski (źródło: materiały prasowe organizatora)

Short Waves Festival 2017

Od 21 do 26 marca 2017 roku

„Więzi”, reż. Zofia Kowalewska – kadr z filmu (źródło: materiały prasowe organizatora)

Alina Belyagina. Body Building

Od 22 marca do 1 kwietnia 2017 roku

Alina Belyagina. Body Building, fot. Dymitry Pankov (źródło: materiały prasowe organizatora)

Prawie wszystko o Zwierzyńcu

Od 25 marca do 3 września 2017 roku

Z wystawy „Prawie wszystko o Zwierzyńcu” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Piotr Michałowski (1800–1855). Malarstwo i rysunek

Od 18 marca do 21 maja 2017 roku

Piotr Michałowski, „Krakus na koniu”, fot. A.R. Skowroński  (źródło: materiały prasowe organizatora)

Jednoczesność zdarzeń

Wystawa wybranych prac laureatów i finalistów konkursu Artystyczna Podróż Hestii

Od 17 marca do 16 kwietnia 2017 roku

Olga Kowalska „Dom” (źródło: materiały prasowe organizatora)

Kolekcja sfragistyczna Friedricha Augusta Vossberga

Od 14 marca do 28 maja 2017 roku

Typariusz pieczęci sekretnej Olsztyna, 2 poł. XIV w. (źródło: materiały prasowe organizatora)

więcej wydarzeń
U have turned off the Artwork.

On the other hand U have become integrated with an interactive art experience.

Yes, U can go back but U can't change the fact that U've been integrated...

In case U want 2 turn the Artwork back on just click one of the other buttons.

CODEMANIPULATOR